Ka Hoku o Hawaii, Volume XIV, Number 30, 23 December 1920 — HE MOOLELO KAAO NO KUHAUPIO KE KOA KAULANA O KE AU O Kamehameha Ka Nui [ARTICLE]

HE MOOLELO KAAO NO KUHAUPIO KE KOA KAULANA O KE AU O Kamehameha Ka Nui

(Kakau ia no ka pomaikai o ko ka Hoku Poe heluhelu) Mamuli o keia ike o ka makuakane o Kekuhaupio i ke ano aapo maoli o kana keiki i ka aapo ana i kela mau hana hoomaamaa kaua laau ihe, ua noonoo iho la oia e imi i mau kumu ao oo ihe, a i kumu ao kaka-laau hoi, a i kumu no hoi e ao pu ia ai kana keiki i ka "oihana haihai lua o ka wa kahiko" oiai, oia no kekahi o na makaukau kaua e ao ia ai ka poe kahiko o keia aina. Mamuli nae o ke ano opiopio loa o Kekuhaupio i kela manawa, ua kaulua iki ia kona ao ia i kekahi o kela mau hana pili kaua o Hawaii nei. Mai kela manawa mai no nae i ku pu ai o Kekuhaupio me kona makuakane mamua iho o ko lakou hale, aole loa o Kekuhaupio i hoomalolo i kona hoao mau ana e hoomaamaa iaia iho i na mea i maopopo iaia o kela oihana oo-ihe. E hoomau ana no oia i ka pahu ana i kela kumuniu, a i kekahi manawa no hoi ua lawe mai la no oia i kekahi o kona mau hoa paani e hoomaamaa pu me ia ma kela mau oihana kaua oo ihe, a me he ala ua lilo ae la kekahi o kona mau hoapaani i mau haumana no keia keiki kaukau alii o Keei. I ka hoea ana o kona mau makahiki i ka 12 a oi aku paha ua loaa iho la ia Kekuhaupio kekahi kumu ao iaia i ka oihana kaua ooihe, a ia manawa pu no hoi i ao pu ia ai oia e kela Kumu i ke kakalaau ana, a i ano like no paha me ke ao kakapahi o na haole, a i oi aku paha ka ike o ka poe Hawaii ma kela oihana kakalaau a e halawai ai no hoi na koa kaulana o ke au kahiko, a hakaka laau e like me Uianu ame Pupukea i hooili ai i kekahi hakaka kaka-laau mawaena o laua, a i ike ia no hoi ma kekahi o na moolelo kaulana o Hawaii nei. O ka inoa o keia Kumu

ao kaua a Kekuhaupio, oia no Laamea, a he kana hoi i kaulana ia manawa no kona makaukau i ke ao ana i na oihana hooikaika kino kaua o keia au kahiko o ka aina. I ka hoomaka mua ana no o ka hoomaka o na ai mua o ke ao ana, ua hoomaopopo koke iho la no o Laamea i ke kulana akamai mua no o keia haumana ana, a ua olelo aku la no keia Kumu ao a Kekuhaupio i kona makuakane i keia mau olelo ano wanana, "E lilo aku ana keia Alii opio i koa kaulana ma keia mua aku, a e lilo ana hoi i mea hakoko ma ka aoao o kekahi mau Alii kaulana o ka aina, a e lilo ana hoi i imi aina o kekahi mau Alii aimoku o kakou. Ke hoike mai nei kona kulana makaukau i keia manawa opio wale no, no ka hookahua aku i kona makaukau ma keia mua aku a aole hoi o ka makaukau wale i ka lawelawe ana i "mea kaua" ma kona lima, aka, ua hui pu ia kona kulana ikaika maoli no. He kulana Moa lawa ko ia nei ano, oia hoi he nui a kihikihi ka umauma, a he uuku wale no ka puhaka, a he "Moa Lawa" ko ia nei kulana hakaka ma keia mua aku." Ua lilo keia mau olelo a Laamea ke kumu ao kaua a Kekuhaupio.

mea hoohauoli na Kohapiolani ka makuakane o Kekuhaupio, a ua kamailio mai la oia i keia mau olelo i ke kumu ao kaua a kana keiki. E ao oe iaia i na ike apau i loaa ia oe, a mea paha o lilo aku no hoi oia i mea imi Haku no kaua, a e lilo ai hoi i kumu hoopomaikai ia kaua. O ka'u wale no nae e noi nei ia oe, mai hoomailani wale oe iaia, a o loaa a ua nei ka manao hookiekie iloko ona, a o ka waiwai ole no ia o kau mau haawina e ao ai iaia. E ike oia i ka luhi me ka inea o ke ao ana i ke kulana koa, a e ao pu no hoi oe iaia i ka manao aloha Haku alii, a e lilo ai kona mau Haku alii i mea nui iaia ma keia mua aku." Ma keia mau kukai olelo ana mawaena o Kohapiolani me ke kumu ao laau a kana keiki koa, e ike iho no kaua e ka mea heluhelu i ke ano pookela io no ke ano o ke ao ia ana o na kanaka koa o ke au o na kupuna o kakou, e kanu pu ia ana no iloko o ko lakou ola ana "Ke aloha alii" a e ike ai hoi lakou ua ao ia lakou no keia oihana pookela no ka pomaikai no o ko lakou mau Hakualii, a e ike aku ana no kaua ma keia mua aku no i ka haule io no o ka anoano maikai iloko o ke ola ana o keia Koa kaulana o kela au kahiko o ka aina, a ua ulu mai no iloko o kona ano a i loko hoi o kana mau hana ma ia hope mai. I ka hala ana o na makahiki aneane elua paha a i ole ua oi aku no paha mamua o ia manawa, ua kaulana io aku la no ka makaukau maoli o keia Kaukau alii opio o Keei i ka oniu ana i na mea kaua a o ka oi loa no paha o kona makaukau, oia no kona ike hou a apo pu hoi i ka ihe a ka mea hou mai iaia. O kekahi mea i kaulana pu ai o Kekuhaupio, oia no kona akamai alo pu i na maka ihe makawalu e hou ia mai ana iaia, a ua loaa iaia keia ike makaukau loa mamuli o ka maikai loa o ka ike o kona maka, a me ka eleu pu o kona kino i ka lele ana i o a i o. E ike aku ana no paha kaua e ka mea heluhelu i ka oiaio o kona makaukau ma kekahi kaua a laua i hele kokoolua ai me kana Hanai alii Paiea (Kamehameha). He mea pono no hoi i ka poe opio e heluhelu ana i keia Moolelo kamahao o Kekuhaupio, e hoomaopopo i ke kulana hoomanawanui o keia Koa opio Hawaii ma ka imi ana i ka makaukau nona ma keia mau ike kaua o kela au kahiko o ka aina. I ka hoea ana o na makahiki o Kekuhaupio i ka kiei maluna o ka 15, ua hoomaopopo loa iho la kana kumuao kaua, ua oi aku ka ike o keia haumana ana i kana kumu, a ua ulu mai la ke ano hopohopo iloko ona no ka poino paha o kona ola i kana haumana, oiai, i kekahi manawa ua ailolo no ka ike akamai o ka haumana iluna o kana kumu ao kaua. Ua noi aku la o Laamea ke kumu ao kaua a Kekuhaupio i kona makuakane e hookuu mai iaia, a e hoihoi aku nae i ke koa opio malalo o ke ao ana a Koaia kekahi kanaka kaulana loa o Kapalilua i ka "Lua haihai kanaka" a he hoahanau no hoi kela kanaka Kumu ao lua no keia Laamea. E hoihoi nae a noho paa malalo o ka malama ana a kela hoahanau o Laamea. I ka lohe ana o Kohapiolani i keia olelo a ke kumu ao kaua i kana keiki, ua lilo iho la no ia i mea maikai i kona manao, a ua kamailio akula no oia i kana keiki no ia hoi a noho ma Kapalilua no kekahi mau manawa e ao ai i ka oihana koa haihai kanaka. I ka lohe ana no o Kekuhaupio i keia manao o kona makuakane, ua ae koke akula no ia ia manao o ka makuakane, a o kona hoomakaukau iho la no ia iaia iho e hele pu

me Laamea kana kumu nana i ao iaia i na oihana hou-ihe a i na haawina hoi o pale ana ame ka hopu ana i ka laau ihe a ka hoa hakaka. Hoi io aku la laua me Laaa hoea i kekahi wahi io Kapalilua a hoonoho ia aku la o Kekuhaupio malalo o ke ao haihai kanaka o ke ano hakaka lua o ke au kahiko. O keia kanaka nona ka inoa o Koaia, he kanaka oia i kaulana i ka lua haihai kanaka, a ua haalele nae oia i kela ano hana lua oiai, eia oia i kona mau la elemakule. O kekahi mea no hoi i olelo ia no keia Kumulua a Kekuhaupio, he kanaka oia i maa ole i na hana powa o ka poe aolua, a aole hoi oia i hoolilo ia hana i mea pepehi kanaka, aka, he kanaka i makau nui ia e kona wahi ponoi, a aole nae i lohe ia kona hoohana wale aku i kela ike ona ma na hana powa i ko hai ola. I ka ike ana mai o Koaia i keia kanaka opio kino puipui a he mau lima ano loloa no hoi, a i hoopuni ia e ka ikaika nui, ua huli ae la oia a kamailio aku la i kona Hoahanau ia Laamea i keia mau olelo ano keikei no kana haumana e ao aku ai. "E kuu hoahanau Laamea, he moa lawa ke koa he moa hoomano i ka hakaka a e ola ana no ka inoa o kana mau Kumu iaia, oiai, eia la ke hoike mai nei kona kino i ka piha i ka ikaika, a he mea poino no kona hoa hakaka ke hookokoke mai iaia. O kuu Haumana hope paha keia e ao ai, a ailolo aku hoi i ka maka o ka niuhi ai kanaka o ka moana. E ao ana wau iaia i na ai apau o ka'u oihana a e koe paha i hookahi me au, oiai, mahope wau make iaia nei i kuu mau la elemakaule." Ia manawa no hoi i minoaka iho ai o Laamea, oiai, akahi no oia a lohe i na olelo e like me keia mai ka waha mai o kona hoahanau, a ua lohe pu no hoi o Kekuhaupio i kela mau olelo a kana Kumu Hou e ao aku ai i ka oihana haihai kanaka, a ua pane aku la no ua Alii opio nei o Keei i keia mau olelo maikai i kana kumu. "Mai hopohopo oe no ia mea, oiai, ua ao ia no hoi wau i ka loina maikai o ka hakaka maikai ana e kuu Kumu aloha nei, a o kana mea no i ao ikaika mai ai ia'u, aole e hoolilo i keia mau ike i loaa ia'u i mea e aihamu aku ai ma ka hoopoino ana ia hai a koe wale no ka hoohana ana aku ia mau ike kaua ma ke kahua kaua me ka enemi." "Maikai kela mau olelo ao ia oe ka mea no ia au e ike mai la i ka papalua o ka lauoho iluna o ko'u poo. Ua ao ia no i keia oihana haihai kanaka, aka, aole nae i hoolilo ia ike i mea powa wale aku i ke ola o ka mea nawaliwali, a ma ia ano no i aloha mai ai na "Aumakua Lua" ia'u, a hooloihi no i ko'u ola ana. E lilo ana oe i haumana oiaioi na'u, a ia oe paha wau e hoike aku ai na ai lehulehu e hiki ai oe e lilo i koa kaulana ma keia mua aku. O ka hoolohe no nae i na ao ana, a e malama no i na kapu o na Aumakua lua ka mea e ike ai." Ua noho io iho la no o Kekuhaupio i kekahi makahiki me kela Kumu ao lua ana, a ia manawa no nae e hoouna mai ana no kona makuakane alii i kona mau lako e noho ai ma kela wahi o Kapalilua, oiai, he aina wi no o Kapalilua i kekahi manawa, a ua ike no ka makuakane o Kekuhaupio i kela kulana o ka noho ana o ka aina o Kapalilua, a oia no kona kumu e hoouna ai ma na waa i ka ai me ke kapa no kana keiki, a e pono ai hoi kona noho ana ma ka hale o kana kumuao haihai kanaka. Aole i pau.