Ka Nupepa Elele, Volume XIV, Number 14, 16 April 1892 — Moolelo Kaao NO KAUMAILIULA; KA Pua o Kanaka Maikai; KA UI E KUKO AI KA NAAU; O KE Kai Maokioki o Kona. A O KA LUA OLE HOI NONA KA NANI I LIKE LOA ME Ka Imu Ahi Enaena I KA PO POULI, A O Ka Ui Hoomalule Uhai Puuwai E HOOHAI AI KO KA HONUA. [ARTICLE]

Moolelo Kaao NO KAUMAILIULA; KA Pua o Kanaka Maikai; KA UI E KUKO AI KA NAAU; O KE Kai Maokioki o Kona.

A O KA LUA OLE HOI NONA KA NANI I LIKE LOA ME Ka Imu Ahi Enaena I KA PO POULI, A O Ka Ui Hoomalule Uhai Puuwai E HOOHAI AI KO KA HONUA.

MOKUNA XIII. Ka hoohui is ana o Kaumailiula, ka Ipukukui Uwila Kamahao o ko Kai Maokioki o Kona me Ulamawao, ke Kukui Lapalapa i Hunakeleia o ka Aina Pali Hulilua o Kailua ka Makani. A PEHEA, he mea ala o Malie e olelo ia nei o Kaulanapokii paha ia, a o ka poe Malie e ae o lakou pa ha o Mailelaulii a me Mailelaunui, a he nui wale keia poe maile he mau hoahanau lakou a pau no Kaulanapokii, a pela na kii kane o Petero ke kii kaulana a malalo mai ona na kii e ae, o kona mau hoahanau maka oiha na kahuna, o Perero paha e olelo ia nei o Kamohoalii paha ia, a o na kii e ae o Kaahupahau a o Moaialiha paha, he nui wale keia poe aole e pau i ka helu ia oia ka *aea i hookomoia ai ma ka pule hanai ai, no ka lehule hu loa o na inoa, a penei ka pule ana: Eia ka ai e kini o ke akua Ka lehu o ke akua Ka pukui o ke akua. A ka halapa i ke kuai la auwai la, Amama, E ka mea heluhelu, e kala mai i ka mea e kakaunei i keia moolelo, oiai, ua hala loa mai nei kakou imua ina e huli aku ana kakou i hope e loaa aku ana no o Kaumailiula ma i Wai alua. Hoomaka aku la ka huakai alii e hele no Waialua, a iho aku la i ke kahawai o Waimea ma ke ala aku o Piliaaama a hoea ma kela aoao o Ke ahuohapuu ka palena o Koolauloa me Waialua a hele aku la ma Kapaeloa a ke kula o Lauhulu a hiki i Ukoa. Ua hookipa ia lakou e Laniwahine ke aliiwahine o Waialua, o keia Lani wahine no ka mea e noho nei i Ukoa a ua lilo oia i ke kino moo mahope mai o ka manawa maoli o kona ola ana, a i keia wa a ka huakai alii i kipa aku ai i ona la, oia no kona wa e noho kino maoli ana; paina iho la lakou a pau a maona, akoakoa mai la na mea a pau o Waialua, oiai mamua aku o ka nee ana mai o ka huakai alii, ua hai e ia aku ka lohe i ko Wai alua no ka huakai alii a no ka mea kaulana kamahao Kaumailiula a me kana opuu daimana, a eia na mea a pau ke akoakoa nei e hoolei apu ana i ko lakou nana ana maluna o ceia mau mea nani kamahao; uhi iho la ka po ua wehe ia ka enekini mahu o ua mau ipukukui uwila kamahao nei. Holo ae la ka malamalama o ka ula weo me ke aweawe o ka ula lena a hoomalamalama aku la ia Waialua, a no ia mea ua kauo ia ka noonoo o na mea e keia mau mea nani lua ola a pela ko lakou makaikai ana a hiki i ke ao ana, paina iho la lakou a pau a maona

Haalele ka huakai alii ia Waialua no Ewa ma ke kula o Kemoo, hala aku la na kahawai elua o Waikakala ua me *** Kipapa a iho mai la ma ke kula o Ponahawele a ua ike io aku ka huakai alii e ko Ewa, a ke hoomakaukau la ko laula poe i na mea ai. Hiki aku la ka huakai alii ma Ha laulani a ua hookipa ia e Kalelemau li ke alii o Ewa, a paina iho la lakou a hooluolu iho la, a e like no me ke ano mau o ka kakou mau milimili ma na wahi a pau a lakou e hiki aku ai, pela loa iho la no keia. Hooluolu iho la lakou ia po, a i ke ao ana ae, paina iho la. Haalele ia laila a hele mai la me ka awiwi a hiki i Kapukaki ka palena o Ewa a me Kona, makaikai iho la i ka leina a ka uhane akhi e iho nei na uhane o ka poe i make aia no mawaena o Kapukaki me Kapapako lea he wahi kanoa uuku, elua kapuai a me hapa paha ke ana puni ma keia wahi ponaha i puka ae ai ua lala o ka ulu kupua o Leiwalo he ulu keia i kanu ia ilalo o kapo koakini a hohola ae la kona mau lala mawaho ae o keia ponaha a hua iho la ka uln i ka hapa pa he hanen kaokani a oi ae. O ka heluna o na mea a pau o ka huakai alii, aia ma kahi o ka eha kau kani me ehiku haneri, haalele ia laila a nee mai la ka huakai a hala ke kula a Kaiwiula a hala o Honolulu, a ele ele a pimai. Hiki ka huakaʻii Wai kiki, wehe ia ae la na enekini uwila paina iho la. Hala ae la ka po a hala ae la na la elua, haalele na aluu ia Oa hu nei ma ke ala moana, he mau hora pokole loa kaalo ae la lakou nei mawa ho o Lahaina. A ike o Kahiewalu ka moi o Maui, hoouna mai ka ia Papawai a holo mai la keia e halawai me lakou me ka nonoi ana e pae iuka, a pela lakou i pae aku ai, ua makaukau na mea ai a paina iho la lakou a pau. Hoike mai la o Kahiewalu i ka apo no ana o na alii o Maui i na hoopono pono ana i hana ia ma ka la heihei o na lio kakele moana, a no ka mea, o ka oukou mau hooponopono ana oia no na hooponopono ana o ke aliiwahi ne Emepera, a aohe mea imua o ka hale. Haalele ia Lahaina mokio aku la ma ko lakou alahele i ka hokupaa no kekahi mau minute a huli ae la ma ka aoao akau, hala hope ae la na Wai eha, hele waho ae la ma na aina Koo lau a motio pololei aku la no ka lae o Nanualele; a ike ae la o Kalanawa ke alii o Hana ua hoomanao ae la oia aole kela he waa e, a nolaila, kena ae la ke alii i kona hookele a he kanaka ikaika no laila, ewawe keia a kaalo ana mamua, haawi aku la i ke aloha a ua panai ia mai no hoi. E pae iuka, He mau minute pokole wale no pae ana lakou nei ke awa o Kapueokahi e noho ana na alii iluna o Kauiki Hoomakaukau ia ka papaaina a lawe lawe ae la imua o lakou kekahi kaika mahina ui o Haleakala, a oia no hoi ke kaikamahine a Kalauawa me Ha nakalauai a he waipahe kona nanaina, ai iho la lakou a pau a maona ua hoo lauloa ia na alii e na iealea o ua aina la. Ua olelo ia ma o keia wahine la o Hanakalauai i ka kapaia ai ka inoa o ia aina o Hana, a he mea okoa mai hoi ka mea i alelo ia ai o Hana ua lani haahaa ma ka moolelo pili i pouula. A nolaila, he hope mai ia he mua aku no keia moolelo. Ano eia keka hi o ka papa hoonohonoho o na mea a pau o luna o ka waa alii oia o Kama hu, Kukuiohiohi, Kapuaokapalakaoka hala, Kaokohiokala, Kapalakaokahina !o, Makaweli, KaumaHiula me Ulama wao. Nolaila, o lakou nei wale iho la no na mea o luna o ka waa alii a huli hoi loa aku la lakou i ka home. He kau ka weli no ka mea, aia no na luna nui o lakou e holo ana i o a ia nei e malama i ko lakou maluhia, a ina no he poe lawaia malaila a manao lakou e hookokoke aku i kahakai e lawaia ai, he kauliuli a lilo o mea ole. Eia no hoi kekahi, ma keia hnukai hele o na holoholona ia, ua hoomana wanui no ko lakou poe kuonoono i na kaa kenikeni no ka hoohikihiki ana i ka poe hiki ole ke hele wawae e like

me ka lohi, opihi a me na ia pili i ka pohaku. O kekahi o na kaa o keia poe mai ka hikina mai a hiki i Kapa lakiko a no ka nele i ka ia ole kuai nui iho la na makeke o laila i keia ano ia no ko lakou makeke a na hoo te ia. Ua haawi lakou a hiki i ke tausani dala o ke kaa hookahi aole nae i ekemu ia aku. Akoakoa ae la na mea a pau ma ka lai oleloia, hele aku la o Kaulaokeahi a ku iho la ma ka welau o ka puu ai, a i aku la: E na holoholona a pau o ka moana haele nui mai e ai i ka mea ai i hoo makaukau ia na oukou, a lu aku la keia i ka mea ai, haukawewe ae la na ia maluna o ka lakou papaaina i holo la ia aku maloko o ke kai; mai ke ka kahiaka a aui ka la ua pau na mea a pau i ka maona, akoakoa ae la na alii a me na luna nui o lakou, ku mai la ke kahunapule o Ohikimakaloa, a pau ka pule me ke noi a Keaumiki, ua koho ia o Kohala i peresidena o Ke auka ke kakauolelo. Waiho mai o Kamanonuileleiona i ka hana no ka ninau nui o ka la, oia keia, heaha la ka makemake o ka haku nana keia papaaina ka mea i hoopiha mai ia kakou i ka olioli, a no ka mea ina eia iloko oʻu kona make make a pau e hooko koke no au me ka hakalia ole, ua apono ia ke kumu hana a ua koho ia o Olali e lawe aku i ka ninau nui o ka la i ka haku o ka papaaina, a waiho ia aku la ua ninau la. Pane mai la o Kaulaokeahi no ke ninau nui o ka la, ke hoike aku nei au ia oe, aole he mea e hookau maha ai i ko oukou noonoo, aole no hoi au e hooluhi aku ia oukou no ke kahi hana, aka, he ninau kaʻu e haa wi aku no ka ninau nui o ka la a ma luna oia ninau koʻu makemake a pau a penei ua manao la; Eha madahiki i hala ae nei na hele aku koʻu makuakane o Olopana i ke kaua me Lonokaeho a make oia mala ila, ua okioki ia kona kino a kiola ia i ke kai, a nolaila, o ka mea o oukou ike a i loaa paha iaia kekahi mea pili i ke kino o Olopana, e hoihoi ia mai a pau pono a koe ole kekahi hunahu na materia o kona kino ke ku pu nei no me keia Olali kana kakauolelo o Keaumikimiki, hoi aku la laua nei a hoike aku la, ua loaa mai ka pane a na Keaumiki e hoike pau aku, Hoike aku la o Keaumiki i na mea e pili ana ia Olopana a me ka ninau pakui maluna o ka ninau nui o ka la ina o ka mea i ike a ua loaa paha iaia kekahi mea pili i ke kino o Olopana pepehiia e Lonokaeho a me kona mau hunahuna materia e hoihoi ia mai me ka pau pono.