Ka Nupepa Kuokoa, Volume V, Number 8, 24 February 1866 — Ka Nupepa Kuokoa. HE KAAO NO PIKOIAKAALALA! [ARTICLE]
Ka Nupepa Kuokoa.
HE KAAO NO PIKOIAKAALALA!
Ke Keiki akamai i ka Pana. HELU 11. Eia na inoa pakahi o na waiwai a pau a Pikoiakaalala i haawi aku ai ia Kahili: "O ke Paiula ko Waipio kapa, O ka Aeokanaloa ko Waimanu kapa, O ka Ihuanu ko Kohala kapa, O ka PUaniu ko Kona kapa, O ke Kapeke ka Malo, O ke Keokeo ko Kau Kapa, O ka Uaua ka Malo, O ka Eleuli ko Puna kapa, O ka Puakai me ke Kuaula ka Malo, O ka Ouholowai ko Olaa kapa, O ka Eleele ko Hilo kapa, O ka Ahu-moena makalii o Puna, O ka Ahuula hulumanu, O na Lei-mamo me na Lei-hulu Oo." A pau ka hookupu ana no na waiwai i hoikeia'e la maluna, pane mai la o Kahili, "E! Auhea oe e ka hunona a ke alii nui o Hawaii? Ka mea nana i hookupu mai nei ia'u i nei mau waiwai laha ole; e hoi au a i ko'u wahine ia Waiuli, a me ka ilio a maua, e olelo aku au ia laua, e holo maua i Hawaii me ka ilio a maua." Ae aku la o PIkoiakaalala, "Ae, o hoi a ko wahine a me ka ilio a olua, olelo aku oe, eia no ia'u ka makana o ko wahine a me ko ka ilio o Puapualenalena; alia nae oukou e hele mai i keia mau la, aia a hoi mai makou maii ka huakai makaikai a ke aliiwahine a'u ia Niihau me Kaula, alaila hele nui mai oukou." A pau na olelo i hoikeia'e la, o ka hoi no ia o Kahili me ka haawe ukana ona, oia hoi na waiwai i hoike ia maluna. A hiki no hoi imua o ka wahine, i kahi no i hele ai o Puapualenalena, i kana hana mau o ka aihue, i mea e loaa'i ka ai ame ka ia, ke kapa o kona mau makua, i kela la keia la. A olelo aku la no hoi o Kahili imua o kana wahine o Waiuli, no na olelo a pau i hai ia maluna, a hoike pu aku la no hoi i na waiwai a pau. He mea e no hoi ka hauoli me ka olioli nui o Waiuli, no ka ike ana i ka waiwai luaole o Kahili, lelele ae la ia iluna me ka pu-o i kona mau lima, ma ke olelo iho, "Aohe hoi he wa a ua palupalu hoi kaua, loaa ana nei mea laha ole o ka Ahuula me na lei hulu mammo o Hawaii; a no wai keia mau waiwai?" wahi a Waiuli, "No ke alii o Hawaii, oia no ka'u i hai aku nei ia oe." "Auwe! I aha la auanei ka kaua makana i ke alii o Hawaii?" wahi a Waiuli. Alaila olelo aku la o Kahili "Aohe a kaua makana e ae i ke alii o Hawaii, o ka kaua keiki o Puapualenalena wale no," "Heaha la hoi ka hewa! O ka ilio hele no hoi paha, o kaua hele no hoi," wahi a Waiuli. [E hoomaha iki hoi kakou i ka olleo ana no Kahili me Waiuli; a e kamailio ae hoi kakou no Pikoiakaalala ma me Keakalaulani.] Ia Kahili no hoi a hoi aku, a i kekahi la ae no hoi, o ka holo no ia o Pikoiakaalala ma i Niihau, a inu o Keakalaulani i ka wai a ka Paoo i Lehua, a ai i ke ko eli o Halalii. A o ka holo loa no hoi ia o na waa a Kaula, ma ia la hookahi no, a hoi mai no a Kauai i ke ahiahi oia la. He oi no hoi ka holo o na waa, a noho no i Wailua; a lohe aku la o Kahili ma ua hoi mai na'lii o Hawaii, o ka hoeu ae la no ia o laua no ka hele, a o ka hele nui mai la no ia mai Koolau mai, me ka ilio no hoi a laua. A hiki ana no hoi i Wailua, a hui ae la o Kahili me Pikoiakaalala; a o Waiuli hoi me Puapualenalena, hoopepe ano kuaaina wale iho la no laua. A ike mai la o Pikoiakaalala ia Waiuli me Puapualenalena e noho hoopepe ana, ia wa, lawe mai la o Pikoiakaalala i na makana no Waiuli, a pau ka hookupu ana no Waiuli, a ma ia wa no hoi, kena ae la o Pikoiakaalala e hoomakaukau i na waa, a e halii ia ka pola o na waa i ka Ahuula, haliia no hoi a paa ka pole o na waa, kena ae la o Pikoiakaalala i na ai-puupuu e mama i ka awa kau laau o Puna, a e hia i ke ahi aunaki, a e ho-a i ka imu, a-a ke ahi, ho-a ka imu, a kalua ia ka niu hiwa, ka ia ula, ka puaa lau, a me ka ilio lau. A mo-a na mea a pau i oleloia, alaila, ku ae la o o Pikoiakaalala a kanaenae aku la imua
o Puapualenalena, me na mohai i ka lima, a pule aku la penei: "Eia ka ai me ka ia ula, Ka niu hiwa me ka puaa hiwa, Ka ilio lau ka moa lawa, Eia ke kanaenae ia oe, He mohai nou no ke aiwaiwa, Ka Ilio nana e hue na kupua, O Puapualenalena, He lena ka hulu, He iii ke kua, he kea ke alo, He ula ka maka, I hanau ia e Waiuli, Loaa oe he alualu, He alu ke kua, he alu ke alo, O ko alo la haliu mai, Eia au o Pikoiakaalala, O ko hoa heihei o ka wa kamalii, He oi oe, he pai ia'u, Haela papapai kaua, Eia ka ai la he awa, O ka awa i ahaiia e ka manu, E inu e ka Ilio." O ke ala ae la no ia o Puapualenalena a inu ana i ka awa, a ai no hoi i na mea a pau i mohai ia iaia. A pau ka ai ana a Puapualenalena, alaila, hapai ia'ku la e na kanaka a luna o ka pola o na waa i haliiia e ke kapa hulu, hele kela a nuanua; a o ka holo no ia i Hawaii. O ka holo nui mai la no hoi ia mai Wailua Kauai mai a mawaho o Waianae, o ka lele aku la no ia o Puapualenalena iuka, me ka ike ole o Pikoiakaalala ma a me na makua ona, o ka anuu wale no ka keia e moe mai nei iluo ka pola o na waa, o ka holo no hoi ka na waa ma kai me Pikoiakalala ma, a o Puapualenalena hoi, pii mai la ia ma POhakea, a iho ma ka huli o Ewa, a mai Ewa aku hoi a ma Waialua, a mailaila ae ka holo ana ma Koolau a ka lae o Makapuu, hoi hou no a kai o Puuloa, puni o Oahu ia manawa, aole paha i hapa la, no ka mea, ua oi loa aku kona mama mamua o ka holo o na waa. A loaa na waa ia Puapualenalena i Puuloa, a ee aku la o Puapualenalena me ka ike ole ia mai oia nei e ka poe oluna o na waa. A ma ia la no hala o Oahu, kaalo ana na waa mawaho o ka Laeokalaau, a no ke kokoke ole aku o na waa iuka, nolaila, au aku la o Puapualenalena a pae ana i ka Laeokalaau me ka ike ole ia no, holo aku la o Puapualenalena ma ke Koolau o Molokai, ke mau nei no hoi ka holo o na waa mawaena o Molokai me Lanai, o ke kai hoi ia o Pailolo. A i na waa i kaalo ae ai mawaho ae o Kaunakahakai, nana aku la ua ilio nei, a no ka hala loa iwaho o na waa, a o ke koe no hoi o kela wahi i hala ai i na waa mai ka Laeokalaau mai a Kaunakahakai, nolaila, hoomau aku la no o Puapualenalena i ka holo a hiki ana i ka Laeokalaau, a hoi hou no a loaa mai no na waa mawaho ae no o Kaunakahakai; a o ka au aku la no ia o Puapualenalena a ee ana ma kona wahi, me ka ike ole ia no e ko luna o na waa. A malaila aku a mawaho ae o Lele, (Lahaina) lele hou no o Puapualenalena iuka, a poai hele ae la ia Maui, a puni o Maui ia la hookahi no, a hui ae la me na waa i ka Laeokaoio i Honuaula, a malaila kahi i ee hou ae ai o Puapualenalena, a he mea mau no hoi i ko luna poe ka ike ole ia no kona lele ana a me kona hoi ana mai. O ke kumu o ko Puapualenalena au ana, e makaikai i na moku i olelo ia'e la. O Oahu, o Molokai, o Maui, no ka olelo a Pikoiakaalala, aole e pae aina iki lakou, no ka mea, ina e pae aina lakou, aole e hiki wawe i Hawaii. A oiai hoi, ua lohe wale ia o Puapualenalena e na'lii o kela mau moku i haiia'e la; a no ka manao o Pikoiakaalala o lilo o Puapualenalena i ke alii o Oahu, me ko Maui, oia ke kumu i olelo paa'i o Pikoiakaalala, aole e pae iuka. A no ka makemake hoi o Puapualenalena e ike ia uka, a kakou i olelo ae nei, oia iho la no kona mea i au malu ai (Puapualenalena.) A mai Honuaula aku, holo loa na waa i Hawaii, o ka manao paa no ia o na hoe waa o ka holo loa no e like me ka Pikoiakaalala olelo, aole no hoi i pae maoli lakou iuka, o na wahi i ee mai ai o Puapualenalena i olelo ia ae la, aole no hoi i pae maoli lakou iuka, o na wahi i ee ai o Puapualenalena i olelo ia'e la, na ka ilio no i au iuka, a na ka ilio no i au iluna o ka waa. A ma ia la hookahi no, o ka holo ana mai mai Kauai mai, a kaalo ana na waa mawaho ae o Kohala, o ka Puapualena lena hana no hoi i olelo mua ia ae nei o ka au malu, o ka au aku la no ia a pae i
Mahukona, malnia aku ka holo ana a ; pau o Kohala, o Kona, o Kau. o Puna. o | Hilo a.me Hamakua ma ia hoio ana. A | o na waa hoi, mai Mahukona aku no a ; i pae ana i Waipio, he oi no hoi ka mama ' : iauna oie o Puapuaienaiena,a nui no hoi : | ka ikaika o na hoe waa, i hookahi oo ka < i la o ka pae no ia i Waipio, a i leie wale ; | ia no hoi paha e Puapuaienaiena na tno- s ; ku ekolu a me Molokai. A ina waa i pae aku ai i Waipio, ua i heie aku hoi o malu na paii, o ke ano ia ; o ke ahiahi, a kau na waa ma ko laua ' wahi e kau ai, o na'lii me na hoe waa a I me na malihini a pau, iele ae la hoi lakou i ilalo, me ka manao no aia no o Puapua- | lenalena ma knna wahi, eia ka ua puha- 1 lahio keia, i haha aku ka hana o Pikoiakaaiaia i ka anuu, kahi i inoe ai ka ilio, aole, o ka halii hulu wale no ke waiho a'na. A no ka nele ana aole o Puapualenalena, noluila, he oi loa ke kaualua o ko Pikoiakaalala manao, a ninau malu aku la ia i na makua o ka ilio, " Auhea la o Puapualenalena ? " " Aole ka o kona wahi 1 " wahi a na inakua. " Aoie, ua hoi hou no paha i Kouai ' " wahi a Pikoiakaalala, " Ae paha." Ia lakou no e haohao ana, oili ana o Puapualenalena ma ke alo o Pikoiakaalala, o ku hoi aku ia no ia a luna o ka anuu ona, oiai ua hapaiia'e ia ka anuu a waiho iialo. A no ka luhi ioa o Puapualenalena, o ka hiamoe aku la no ia iluna o kona wahi i oleloia, hapai ia'e la hoi e na kanaka a loko o ka heiau o Honuaula, a o na makua hoi, hele pu aku ia lakou e ike ia Keawenuiaumi. A ike ae la o Keawenuiaumi i na makua o kana mea i kau nui ai, a olioli loa iho la ia ; a pau ko lakou ike ana, alaila, ninau mai la o Keawenuiaumi, " Auhea la hoi o Puapualenulena ?" "Ua hiaiuoe aia iloko o ka heiau," wahi a Pikoiakaalala. A ma ia wa, ninau inai la o Keawenuiaumi i ka moolelo o Piiapuulena iena i na makua, (ia Kahili a me Waiuli) " E hahai mai olua i ka mooielo no ka hanau ana o Puapualeiiaiena," wahi a Keawfinuiaumi. Ilaliai mai ia no hoi na makua o ka ilio (Puapualenalena.) " He uuiikumamalua malama o ko'u hapai ana, a hanau i ka umikumamakolu o ka malama, wahi a Waiuii; a i ka ia i hanau ai, kui ka hekili, olapa ka uila, ne-i ke olai, paapu ka aina o Kauai i ka ohu, a i ka hemo ana mai, he alualu wale no, aohe he ano kino. A wahi ia'e la no e inaua i ke knpa oienn, a kau ia'ku ia i ka holopapa, a hookahi anahuiu ia me na po keu, kii aku la maua i ua opeope alualu la. i wehe ae ka hana. aohe he mea oloko, a ia maua e hoohuoi ana, konini ae ana ma ko maua alokeia wahi ilio uul ku, ano lenalena, ia wa, pale aku la maI ua i ua wahi ilio uuku nei, me ko maua | manao no na liai keia wahi ilio, eia ka o | ke keiki no a maua ; pela iho la ka olelo ' ana no ke keiki ilio a maua la." A pau ! ka hahai ana a na makua no ka laua kei- | ki. (Puapualenalena) j A moe iho la lakou ma ia po, a ao ae ! ia, aia mai la o Keawenuiaumi, me kona | manao e ike koke ia Puapualenalena, j aka, aia no o Puapuaienaiena iloko o ka ■ heiau kahi i moe ai. aole i ala iki. A o • na makua hoi, punaheie ae ia iaua i ke i aiii, o na mea ai o keia ano keia ano ka i laua i ai ia la. A ia Puapualenalena hoi 1 e moe ana iloko o ka heiau, e ake ana ia o ka hana ia'ku o kana mea ai; a no 1 ka manao ole ia ona mea ai na ka ilio, ; moe nooia me ka poioii, me ka hooka- ; nanuha, e ake ana a a mai ke ahi hia, } a kalua ia mai ka puaa hiwa, ka moa la- | wa, ka ia ula, me na mea ai a pau e lawa j ai ke kupua, alaila la ala mai ka ilio Pua--1 pualenalena. A no ka hana ole ia e liI ke me kona makemake, noiaila, aole no | hoi kela e ala iki mai. | A hala elua la, akolu hoi po, o ka moe | ana o Puapualenalena me ke komo ai ole | m ia ; aka nae, ua lawe ia'k<f no ka ai, j he ai kupono ole nae i Kona makemake, : a me ko ke alii makemake hoi e ku ai | kona makaia* e like me ka mea mau i na j kupua, ke kanaenae e mamua o ka hele . ana i kahua paio. A no ke kaniuhu mau ! o Keawenuiaumi, no ka ioaa ole o kona \ enemi hope o Kihapu. Noiaila, hele tku | la ka makuakane o Puapualenalena, oia j o Kahili, a 'm Puapualenalena, e moe aua
no, oiai ua uiuhua pu no hoi iakou a pau ' no ka moe ioa o ka ilio. . O ke pai iho !a no ia'o Kahiii ma ke poo o Puapuaienalena, a eiua pai ana, aia ae ia o Puapuaienaiena, a ia aia ana o Puapualenaiena, pane ino aku la kona ' makuak&ne o Kahiii penei: " O ka moe , wale no ka kau hana i holo n>ai ai oe i j Haw&ii nei, ka inoa e kii oe ia Kihapu, i i ka enemi o Keawenuiaumi, no ka mea, ; ua iawehaia kakou i ka waiwai a ke aiii ; o Hawaii nei, a i aha ka kakou uku e haa- | wi aku oi) " ! A no ke pai ino ana a Kahiii i ke poo ; o Puapu-alenalena, a me ke kaukau ana | | aku hoi kekahi i ka uku oie i ke aiii o I I Hawaii ia Keawenuiaumi. Nolaila, ala ae ia ia me ka huhu, o Kaloa-kukahi ia | po, o ka pii aku ia no ia i ka pali o Koaekea. a hiki o Puapualenaiena i ka pali o Kaiuahine, ku iho ia ia a nana'ku ia i ka heiau a ke akua, aia no ia i ka welau o ka paii. A iaia i nana'ku ai, he kini, a he iehu, a he mano ka nui o ke akua, e kiai mau ana i ka hei&u, a hookahi wale no hale oioko. Ku mai ia o Puapuaie* nalena nana i ke ano o ka heiau, a i kahi hoi o ka hiki ana'ku ilaiia, oi nana wale keia aoie no hoi he wahi mea ike wahi iihi aina aku, i ka ua mea o ka paa i ke akuat O ka inoa o ka heiau, o Hokuweioweio ; aia no kela wahi heiau ma ka huli makai o ka welau o ka Paiiiuahine, e pili ana no nae i ka honua paa o iuna kekahi aoao, a o kekahi aoao hoi, he paii ieie loa. O i kini wale o Puapualenalena ia po o Kaioa-kukahi, a aohe he mea a moe iki iho o kini o ke akua a ao waie no ka po. O ka hoi aku la no ia o Puapuaie* nnlena, a kahi moe no ona, o ka moe aku )a no ia. A ma ia mau po no hoi i uluhua nui ai o Keawenuiaumi, no ke kani ana o Kiha()U. A o kana haua mau no hoi ke kaniuliu, u o Uu Kaiūli hnnn no hoi kc kaukau i ka ilio Puapualenaiena. A ma ka po o Kaloa-kulua, pii hou aku la no 0 Puapuaienalena e makai i kahi i kani ai ka pu, o Kihapu, a ku no keiama kona wahi i ku mua oi, nana aku la no keia 1 ka haa mai a kini o ke akua, a ike aku la ia i ke puhi ia una mai o kekahi wahi pu, oia o Kulu-e, o kahi pu ia o ke ahiahi, a pau ke puhi ia nna oia wahi pu ; a ma ia hope iho, hoomaka ka huia o ke akua, penei ka lakou hula : u K« wnlina mai nei ko kini o lalo, Na hoa hele i ka ukana hele o Puoa, Akahi ka no hua e Kauakahi. Ka nonoho a Kone i ka i*pa loli—«, Kalaulau lani pua ® Kauahoa, Ka lau kee hiapo a ka manu, Ka leina a ka uianu, Kai-koo ohalulu. Kaha i ke aio p&ii o Kahakea, Kaha oo ka lani ka papa niooio, Nini-o ni-o ia la—-a. y A peia aku, no ka mea, ua maa waie kakoa i ka lohe i ka poe e huia nei o nei manawa i keia meie, ke manao nei paha ka hapa nui o keia hanauna, na kanaka keia meie, aole, na kini o ke akua keia meie i haku. O Kinilau me Olohelua na kumu hula a ke akua, a o keia mele i olelo ia ae ia, i haku ia no no ko lakou alii no Kane. A pau ka huia ana a ke akua ma keia meie i hoike ia ae la maluna, alaila, puhi hou ia mai la kekahi pu hou. O Kani~e ka inoa oia pu, o ka po keia i ka pili o ke ahiahi, a o Kuekue-e, o ka pu ia i ka pili o ke aumoe, a o Kihapu, ka enemi o ke alii o Keawenuiaumi ka pu i ke kau ponoi, oia ke aumoe. A i ka wa i kani mai ai o Kihapu, puo ne la na pepeiaoo Puapualenalena no ka paia koli, a luliluii iho ia ia me ka uluhua nui i ke aia mai o ke akua. A pau ke kani ana o Kiha- | pu, hoihoi ia'ku la a ka iima o na k'iai puka o ka hale ; a ma ia hope iho t haa hula hou mai la no kini o ke akua, me ka iakou mele penei no ia : •• U* oea o Kane i ka a*a. Ua kau ke keha i kauluna. Ke hiolani La i ka moena, Kipu i ke kapa o ka noe, 0 ka koopaa * Kiniko, He kaeke ka Olohela*, Elua pa-a a ke »koa, O ka pokui o ka Ulanl, E kini akua—e, E k* mano akua—e, Hano ae a We, A lele wmk hoi.'* A pau keia hula ana a ke akua i ke at>moe, puhi hou ia kekahi pg i ka pili o ke ao, o ka inoa oia pu, o Kiiipoipoi, a pau ke kani ana oia po, kani lioa mai ka pu
hoela, oia o Hoolaieke«o-e } o kt pu i* o *a wanaao, A ata like m«i la kmi oke akua, i»e i a*ln o ke akua, oia o Kine, o Kanaloa, o Ku, o o Kackae f o Maliu. A maopopo !ea iho )a ia Puapu«lenalena ke ano, • me kahi a na pu e kau ai. i Mk. 1