Ka Nupepa Kuokoa, Volume VII, Number 1, 4 January 1868 — HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA. [ARTICLE]
HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA.
I laweia mailoko mai o na kaao kahiko o Hawaii nei. HELU 2. A i ka puoho ana ae o Hamanalau, eia ka ke alakai ia nei oia e na moeuhane, a pela aku ana no ia po aku, a eha po o ka hana ana pela, ua kohu aloha maoli o Kaihuauwaalua. A i ka ha o ka po o laua i moeuhane ai, ninau mai o Kaihuauwaalua ia Hamanalau, "nohea oe, aia ihea kou wahi," olelo aku la o Hamanalau, "no Hawaii nei no au." Pane mai o Kaihuauwaalua, "aole wahine ma Hawaii nei i like aku kona kulana me oe, he alii au no Hawaii nei, ua hele ia e a'u e nana aole nae he like aku me kou kulana, he oi aku no oe, ina hoi ha me oe, a malalo iki iho paha, ina no hoi ua loaa mua ka'u wahine," koi hou mai no nae kela, "nohea oe" wahi a Kaihuauwaalua. Kuhikuhi aku la o Hamanalau i kona wahi. "no Oahu wau, aole nae ma ka aoao manae nei, aia wau ma ka aoao Komohana o ua aina la, aia nae ko'u wahi i ke kiekie, i ka moana no oe e holo ae ai, ike ia no kaupaku o ko'u hale, aole e nalowale i ka auwaa holo moana, i ke kiekie o kaupaku o ko'u hale." Ae aku la no o Kaihuauwaalua, "ae, no Oahu ka oe malia no la paha oe i loaa ole ai ia'ū." A i ka pau ana o ka laua nei noho ana, o ko Hamanalau hoi mai la no ia, a i ke ala ana ae o Kaihuauwaalua a me Hamanalau, eia ka he moeuhane keia e hoowalowalo nei ia laua. A i ka lima o ka po, kakali hou o Kaihuauwaalua, aole hiki aku o Hamanalau, a i ke ono o ka po, aole no he hiki aku, a pela ka hiku, a i ka walu o ka po, aole no he hiki aku, nolaila, manao ino mai la o Kaihuauwaalua, i ka ike ole ia aku o ko Hamanalu uhane, o ka hoolalelale ae la no ia i na waa kaulua ona, e holo i Oahu e imi ai i ua wahine moeuhane nei ana, he wahine kanaka io paha, aole paha he moeuhane wale no paha. Hoonoho keia he 10 i hoe waa ma kela waa, a he 10 no hoi ma keia waa, elua no hoi hookele,a. oia nei no hoi kai luna o ka pola o na waa, ua hana ia a maikai, he hale ko luna, ua piha no hoi i ka ukana, a he 10 auwaa liillii, e kau ana iluna o na waa, e kokoke ana ma ka hale e noho nei o ua o Kaihuauwaalua. O ko lakou holo mai la no ia, aole lakou nei i pae i uka, hookahi no ihu o ka waa, o Oahu nei. A i ka hiki ana o lakou nei i Laeahi, ike aku la lakou nei i kela kuahiwi o Kaala, a manao wale ae la no o Kaihuauwalua, o kahi paha ia o ka wahine moeuhane nei ana, o ka holo no ia a hiki i Waianae, o ka paapu o kamalii holoholowaa i kahi one o Leepoko, o ka lakou nei lana mai la no mawaho, a ninau ia lakou iho, heaha la hoi keia mea a keia poe kamalii e paapu nei ma kapakahakai, a pela aku. (E na hoa heluhelu, e waiho kakou ia Kaihuauwalua ma, e lana ana no i kai maluna o na waa o lakou, a e hapai hou kakou ia Kaukanapokii, kahi kaikunane o Hamanalau, mai kuhi nae oukou ua loihi wale ka lana ana o Kaihuauwalua ma i waho ae o Waianae, aole, no ko lakou lilo loa paha me ke kamailio me kahi keiki, nolaila ka loloiahili.) KA IHO MAU ANA O KAUKANAPOKII I KAI O WAIANAE I KA NANA HOLOHOLO WAA A KAMALII KAMAAINA OLAILA. Ua ike kakou mamua ae nei, ua hoonanau hele aku nei o Hamanalau i Hawaii. A i ka wa paha ona e moeuhane nei me Ka- ihuauwaalua, oia paha ka wa i hoohoihoi ia mai ai ko Kaukanapokii manao e iho i kai o Waianae. A i ka iho ana no hoi o Kaukanapokii a hiki i kai o Waianae, o ka hana a ko laila kamalii, oia ka hooholoholo waa, ma kaha one o Leepoko ma paha a. A i ko Kaukanapokii ike ana aku ia mea hou i ko ia nei maka, he mea e ka nui loa o ka hoihoi, a me ku lelele no ka ike ana'ku i ka lakou la lealea, ke hooholoholo la lakou i ka waa makai, ke holoholo wale nei ka keia mauka. A ke hoouna ae la kamalii nui i kamalii liilii e kii i ka waa e hoihoi mai, oia nei kekahi e alualu pu aku. O ko Kaukanapokii makemake nui wale, o ka loaa ia ia ona waa hooholoholo e like me lakou la, a ia wai la auanei e loaa mai ai, aia la ihea kona makua wahi ana e hiki ai la hoi ke hana i waa nana, e like me kela poe keiki makua, ka poe nana e hooko mai i ka makemake o ka lakou keiki, oia na mea e malumalu ana iloko o kona puuwai palupalu. A i ke ahiahi ana iho, hoi aku la keia ilu-
na o Kaala kuahiwi a kaohu i noho ai. A i ke kakahiaka ana ae, i lawa no a pau ka laua nei paina kakahiaka ana, o ko Kaukanapokii iho malu iho la no ia, anoho ana ia kai o Waianae, aole nae o lakou ike mai e he keiki keia no uka o Kaala, ke kuhi nei no lakou la kamalii kamaaina, no kai no la o Waianae, i ikea nae i ka huipu ana aku iloko o ke aluka. O ka lakou la hana no o ka hooholoholo waa, o ka ia nei no o ke alualu mauka, a i kekahi wa no, au no kamalii kamaaina i kai, oia nei no kekahi e au pu, o ke kumu o ko ia nei au ana me lakou la, i wahi e loaa mai ai kekahi wahi leo hoounauna, mai a lakou la mai. Oiai, he mea mau mai ka wa kahiko mai, a hiki i keia manawa, he pipili i kamalii nui, ma ka hoounauna ia mai, a ma kekahi ano e ae. A i ka loaa ana mai o kekahi kena a ka poe kamalii mea waa ia ia nei, o ko-ia nei olioli loa iho la no keia, na hai ka waa, ke miki e la keia ma kahi e pae mua aku ai. A no ka pae koke ole aku, ka au okoa mai la no keia, a loaa mai ka waa iwaena, a i hookahi ka laua nei hele like ana, ke nana pono la keia i ka lelele o kahi ama, a me ka poho pono o kahi pea, he mea-e ka olioli, a me ka lealea, a me ka paipai o na wahi lima, oia nei. A ke kii ae la no hoi kamalii liilii mea waa ole, i ka waa no hoi aia poe kamalii nui mea waa. A i ka hoihoi pono ana'ku a kamalii liilii, a hiki i kahi o kamalii nui. A ina e malie iho la ka makani, olelo hoomalu mai la kamalii nui, (kekahi o lakou) e noho malie kakou, mai walaau oukou e kamalii liilii, o kii ole anei oia i ka waa, aole no hoi oia e hooholoholo waa, e pule ae au i ke Akua no ka makani ole. Ina au i pule i ke Akua, a i pau mai ka makani, alaila holo ka waa a kakou, o ka ae lokahi mai la no ia o kamalii mai o a o, (o keia pukui kamalii no nae, koe no hoi kamalii o kekahi pukui okoa ae, he hana e no hoi paha ka lakou) eia ka pule a ke keiki nui e kahea ai. "Pa mai pa mai ka makani o Hi-lo, Waihoia aku ka ipu uuku, Laweaia mai ka ipu nui." Palua a pakolu ka hana ia ana o keia mau lalani mele i ka wa hookahi, a i na e loaa iki mai kahi aheahe makani, o ka hooholo iho la no ia o ka auwaa mai o a o. A i ka lohe ana o Kaukanapokii i keia pule a kamalii nui, o ko-ia nei hoopaa loa no ia me ko-ia nei naau, i kela mau hua mele maluna ae nei. A i ko ia nei wa e kii mau ai i ka waa, a i na e malie iho, hoopuka ae la keia i ua mau hua mele la, a pela aku ana. A i kekahi wa, olelo aku la kamalii nui, "aohe no ka paha he hana o kou makua i waa nau," hoole mai kela, "aole, ua papa mai ko'ū makua, ina ka e hana oia i waa na'ū a ina e holo loa ka waa i kahi hohonu, a kahuli paha malaila, a no kuu minamina paha, au aku wau, piho ka wau i ke kai, a make paha, pela mai ko'u makua." Pane mai la lakou la, "ke kii nei no nae hoi oe i ka makou waa," ae, he kii no ko'u ma kahi papau, ina e holo aku ma kai-uli, aole au e kii, a, ina kahuli ma kahi hohonu, aole no au e kii, kii no wau ma kekahi auwaa e ae a kekahi poe kamalii. A pau ka Kaukanapokii kamailio ana i ka poe kamalii kamaaina. O ko lakou la olelo mai la no hoi ia i ka hua o ka le-a, ua ike no la hoi oe he huhu kou makua ia oe o poho oe iloko o ke kai, heaha no la hoi kou mea e hele mai nei ia nei, a ke alualu loloa hele nei oe i ka makou auwaa. Ina nohoi paha i hana ia e kou makua i waa nau, ina no la hoi, na kamalii e ae e kii kau waa e hoihoi mai, aole oe e luhi. A ma ko lakou la olelo ana mai la ia ia nei, ke nalu wale la no keia i ka olelo e pane aku ai, ua ike no o Kaukanapokii, he mau olelo wahahee no ia ana, a eia la ihea kona makua, oiai, ekolu wale no lakou oluna o Kaala, aole no oia i ike wahi waa hooholoholo ia Hawea, he ole loa aku hoi o Hamanalau. A olelo aku la keia i ka olelo hope, Ka! he kuhi mai ka hoi auanei ko oukou e he pono ko'ū makua, aole no paha oiala makemake, na'u wale no ka holo malu mai nei, no ko'u ike ana mai nei no hoi ia oukou, nolaila hele mai nei au. A i ke ahiahi ana iho, hoi no keia i uka, a pela mau keia e hana ai, a hala paha na la eha, aia hoi ana 'ku aia nei, ninau mai la o Hamanalau, ihea oe e nei wahi keiki e nalowale nei, olelo aku la keia, ilalo aku nei hoi paha wau o Waianae i ka nana hooholoholo waa a kamalii. Nani ka hoi kuu makemake i ka lakou la auwaa liilii, o kahi ole hoi e loaa ai, olelo mai la o Hamanalau mai hele hou oe, heaha ka loaa a ia mea? "he makemake ka hoi au," wahi a Kaukanapokii, aole no nae oia nei hoolohe aku i ka ke kaikuahine ka-ua mai, i loa no a ao ae, a pau no ka paina kakahiaka ana, o ko ia nei iho malu iho la no ia. A i ka hiki ana i kahakai, oia mau no ka Kaukanapokii hana e like me mamua. A i ke ahiahi ana iho o ua la la, oia paha ka umi o na la, aole no nae hoi i ahiahi loa, mawaena paha o ka hora 1 a me 2 oia ka wa i hiki mai ai o Kaihuauwaalua ma me na wa o lakou, a lana mai ana mawaho ae o kahi a ka poe kamalii e paani hooholo waa nei, ma keia wahi ua hui ae nei ka moolelo a kakou me Kaihuauwaalua a me Kaukana-
pokii. A nolaila e kamailio hui kakou ma keia wahi. NO KA AU ANA O KAUKANAPOKII ILUNA O NA WAA, A ME KE KAMAILIO ANA ME KA HOOKELE O KAIHUAUWAALUA. I ka wa i hiki mai ai na waa o Kaihuauwaalua, a lana mai la mawaho, olelo iho la lakou, heaha la hoi ka keia poe kamalii e pukiuki nei o ke kahakai, aole i liuliu iho ka lakou olelo hoohuoi ana, ike koke aku la no lakou, he kamalii hooholo waa ka, a kahea mai la lakou me ka leo nui, "heaha ka oukou hana e keia kamalii o kahakai, a lohe ke kamalii, pane aku la, he hooholoholo waa. A pau ka lakou la kahea ana mai, olelo aku la o Kaukanapokii i keiki kamaaina." E holo ae au i kai i kela waa nui e lana mai la, nani ka hoi ko'u makemake i kela mau waa nui, makemake ino ka hoi ka loaa ana o ko'u hooholoholo waa i kela mau waa nui e lana mai la, aole aku la no hoi paha e ole aku la ka waa liilii la. "Pane mai ka keiki kamaaina, eia hoi keia wahi keiki mahaoi, no kou nele ana ka i ka waa ole, ke koi nei oe e holo i kai, heaha ia nou o kau hele ana aku ilaila, a auhea kou waa e holo aku ai. Olelo mai o Kaukanapokii." He mea kapu ka ka hoolauna ana aku, a me ke kamailio ana, oia ka mea e lilo ai na mea elua, a ekolu paha i hoalauna a makamaka paha. Ina paha e pane ole mai lakou ia'ū, alaila, ua hewa io au, ina hoi e pane mai ia'u e kamailio no paha wau. A ina hoi ma ka waa ole, e au no paha wau, he kokoke wale no hoi. O ko ia nei au aku la no ia a hiki ana iluna o na waa, i nana aku ka hana o Kaukanapokii, e waiho mai ana he mau waa liilii he umi, ua hana ia a maikai, ua paeleia a paa i ka hili, ua hanaia a like maoli no me ka helehelena o ka waa nui a lakou e noho nei, aole hoi e like me ka auwaa liilii, he oi loa aku no keia, a no ko ia nei makahehi nui loa i ka maikai o ka auwaa liilii, nolaila, kahea aku la keia i kamaaina o uka, "e lakou la e, aole maikai o ka oukou auwaa, eia ka auwaa maikai o kai nei." A no ko ia nei hana mau e kahea ai i uka a e uwa ai me ka paipai o na lima. Nolaila, kamailio okoa mai la kekahi hookele. E kahi keiki e walaau nei, a hoolohe malie aku la o Kaukanapokii ma ka nana malie ana 'ku; he makemake nae paha oe i ka waa, wahi a ka hookele, ae aku la no keia, ae, he makemake au i ka waa, olelo mai lakou la, aole e loaa ka waa ia oe, aia a he mea kaikuahine maikai, alaila, nana ka waa liilii e kau mai nei la a pau loa, ae aku la no o Kaukanapokii, ae, he kaikuahine no ko'u, he kaikuahine maikai, ina oukou e haawi e mai i ka waa, alaila, kii au i kuu kaikuahine, e hele mai e ike oukou, olelo mai lakou, ha wahahee paha oe, aole paha ou kaikuahine, I mai no kela, he kaikuahine no ko'u. Pela wale ka lakou olelo ana, a hiki i ke kokoke ana aku i ke ahiahi. O ko ia nei wa ia e hoomakaukau ai e hoi, aua mai nae lakou la, olelo aku la keia mamuli haohao kuu kaikuahine, e hoi ana no wau, he poe ana hoi oukou i ka oukou waa, o ko ia nei hoi no ia, a o ko lakou la holo aku la no hoi ia ma kekahi wahi e ae. Ua olelo ia aole ka ia kau na waa o Kaihuauwaalua i uka o ka aina mai ko lakou wa i holo mai ai; aia wale no a hoopaeia e ke keiki i uka. KE KAMAILIO ANA ME HAMANALAU. I ka hiki ana aku o Kaukanapokii iluna o Kaala, e noho mai ana no o Hamanalu. Pane mai la o Hamanalau me ka leo pihoihoi. I hea oe e nei wahi keiki o ka lalau ana o keia la a o ka po no ia, aohe paha ou manao ae e he pololi. I mai o Kaukanapokii. I kuu makemake hoi paha i ka hooholoholo waa, o ka waa ole hoi, ike aku nei au i ka auwaa liilii maikai, aia iluna o na kaulua kahi i waiho ai, o ka mea ole hoi e loaa ai. "A ike no la aole e loaa hele wale aku no ilaila e mahaoi ai," wahi a Hamanalau. A pau ka paina ahiahi ana, a mamua o ka hoomakaukau ana e moe, olelo aku la o Kaukanapokii ia Hamanalau. Apopo ae nei kaua iho i kai o Waianae i ka auau kai, nani hoi kuu makemake wale mai la no i ka auau kai. Ae aku la no o Hamanalau, oiai he mea nui na olelo a kona pokii kaikunane ia ia, ina e pane mai malaila wale aku no. KA IHO ANA O HAMANALAU MA IA KA AUAU KAI. A kakahiaka ae, a pau ka paina kakahiaka, o ko laua iho no ia i kai o Waianae i ka auau kai, aole nae ma kahi kanaka, ma kahi mehameha kanaka ole. malaila laua nei i auau ai, (na ka poe ike i kahi mehameha, na lakou e manao iho, oia paha kahi o Hamanalau i auau ai, aole i haiia mai ia'u ua wahi la.) I ko laua nei auau ana, ua hookina loa o Kaukanapokii i ka auau ana a hiki i ka auina la, ua anuanu loa o Hamanalau. I mai o Hamanalau ia Kaukanapokii. "E! e uhoi kaua, ua hele mai nei au a maeele i ua mea he anu." I ka nana io ana'ku no a Kaukanapokii i ua kaikuahine hanau mua nei, ua anuanu io, o ka ae aku la no ia e uhoi laua, I lawa no ia laua nei a hiki i luna o Kaala, paina a maona; o ka haule aku la no ko Hamanalau i ka hiamoe hooniponipo. A mamua nae o ko Hamanalu hiamoe ana, ua imi maalea e no ua wahi keiki nei, a olelo mua aku ia Hamanalau. "E Hamanalau," "e o" wahi a ke kaikuahine, "e halii mua i mau kuina kapa malalo ou, i mehana oe, aia a he kapa maluna a malalo, alaila mehana," "oia hoi ha," wahi a Hamanalau, o ka hana iho la no ia o ua wahi keiki maalea nei a pau: o ko Hamanalau hiamoe no ia. elua paha hora mahope iho, hoala aku la keia, aole o ia la ala mai, a onioni mai hoi, ua hiamoe loa, ua kuu aku la ka luhi a ke kai. (Aole i pau.)