Ka Nupepa Kuokoa, Volume VII, Number 5, 1 February 1868 — HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA. [ARTICLE]

HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA.

I laweia mailoko mai o na kaao kahiko o Hawaii nei. HELU 6. KA OLELO PU ANA O KAUKANAPOKII ME KA POE ELELE A KAIHUAUWAALUA. A mamuli o ka ia nei ninau ana'ku ia lakou la, olelo mai lakou. I kii mai nei makou i ke keiki, mamuli o ke kauoha a Kaihuauwaalua, e kii mai ia oe a me ke keiki. Heaha ka mea i maopopo ai ia oukou, ua hanau ke keiki, a ua make paha o Hamanalau. Hai aku la ua poe malihini nei, no na mea a Keohokai ma ilohe ai no na la mamua iho, e nana hou ae e ka mea heluhelu i ka moolelo o ka hoolohe ana o Keohokai ma, i ka wa a laua i pii mai ai i ke kapili manu. A maopopo iho la ia Kaukanapokii, ua lohe ia na mele hoalohaloha ana i ke kamalei a laua. A i ka ninau ana mai a ka poe malihini i ke kumu i make ai o Hamanalau, hai aku la no keia, no ka make pololi a ka ai ole, a no ke aloha no hoi i ke kane, kai no paha he noho ka ke kane a manao mai ia maua me ka wahine ana. A pau ka ia nei olelo ana mai ka mua a ka hope o ko laua nei moolelo. A maopopo iho la ia lakou ka mea i make ai. O ke koi aku la no ia e hoi i kai, e noho pu me ke kaikoeke, a me ke kaikamahine, aohe hoi a ka mea i make, ua make aku la no ia, he alanui loaa i ka ukaliia aku e na mea a pau, wahi a lakou nei. A pau ka ia nei hoolohe ana'ku i ka lakou la olelo, kulou iho la keia ilalo me ke kahe no o ka waimaka, a noonoo iho la keia, e aua no paha wau i kuu keiki, a e hookuu paha wau. Pela na manao elua e nune ana iloko ona, a noonoo hou keia, ua oi io ka pono o kuu hookuu ana'ku i ke keiki, i kaawale ai au mai ka malama ana ia ia, a hele hoi au ma na hana e pili loa ana i kuu imi ana, i mea e ola hou ai kuu kaikuahine, a holopono i ko ia nei manao, o ka ae aku la no ia. Ae, e hoihoi e aku nae oukou i ke kaikamahine, a na'u no hoi ia e noho a mahope hoi aku. O na hana noho wale aku no paha keia, ua hele aku la no ka hanu, o ke aloha no hoi, nohopu wale ae no hoi no kekahi mau la, a hoi aku no. A ma ka ia nei olelo ana'ku, ae mai la no lakou, ae, ua pono no ia, eia nae paha ka hewa, e alala paha anei ke keiki ia makou, a hoohihi hou no ia oe, wahi a lakou la. Olelo aku o Kaukanapokii, e noho no kakou, a hiamoe ke kaikamahine, alaila, o ko oukou wa ia e lawe ai; ae mai la no hoi lakou la. (he ike wale aku no la hoi ia Hamanalau. mai ka hiamoe no hoi ka laweia ana mai.) O ke kali no ia o ka poe malihini a hiamoe o Kukona, ke kaikamahine maikai nui wale o Hamanalau; i hahai aku no e like me Aahoaka; (he ole no la hoi kekahi o ka like, ua maikai no ka hoi ke kumu, aawai hoi e nele ka maikai o ka hua.) I ka makaukau ana o na poe kanaka e lawe ia Kukona, o ko lakou lawe aku la no ia, a na kona makuakane awahua no hoi ia e malama mai i kana keiki. Aole a kakou hoomaopopo hou aku nona, aia a hiki i ka wa e ola hou mai ai o Hamanalau, a mahope iho e ike hou ai kakou ia Kukona. E huli hou ae kakou, a e lapaau ia Hamanalau, me ke kokua pu ana aku me Kaukanapokii. KA IMI ANA O KAUKANAPOKII I MEA E OLA AI O HAMANALAU. E ka poe heluhelu, ua lohe iho nei no kakou i na olelo kauoha a Hamanalau i kona kaikunane. Ina e nui ka malama ana a Kaukanapokii ia ia, e ola hou no aenei, ina aole e malama, o kona make loa no ia, a ma keia wahi e ike ai kakou i ka kakou kamalei hiwahiwa, a ke aloha kaikuahine nui wale. I ka hala ana o na la he anahulu, oiai e noho pu ana no laua nei me ke kaikuahine, a he anahulu hoi na la i waiho ai o Hamanalau ilalo, oia hoi he 10 la. Na na kupunakane e-epa no paha o laua nei i hoolioli mai i kahi keiki, e hele e ohi mai i na launahele a pau, e hoopuloku mai ai ia loko o ka hale. Kii aku la keia i ka maia e-a o ke kuahiwi, kau wale ae la no ma ka haka e kokoke ana i ka hale o lakou nei. A i ka pala ana o ka maia, ike aku la keia i ka pohai puni ana mai i ua mea he manu, makena no nae hoi ua me he manu o kela ano manu, keia ano manu. Ke hele la a luluu ua haka maia nei. Pela ka ia nei hana molowa ole ana ia manawa aku, a ia manawa aku, a hiki i ka wa i kii ia mai ai o Kukona i haiia maluna ae nei. A hala hookahi malama mai ka hoolulu ana aia nei, ike oia i kekahi manu ano e, i oi aku ka maikai mamua o na manu e ae, i hele wale ka huhu a pahee, a hinuhinu no hoi, i oi ae mamua o ka poe ohokai, Manao wale iho la no keia, o kuu kaikuahine paha kela, ua ku-a manu ae nei, pela ka nalu wale no iloko o kona naau. O ua manu nei nae, aohe he launa mai me ka lehulehu o kau manu; kau e wale mai la no ma kahi e, ma ka lala kaawale. He makemake nui nae

ko ia nei e loaa ua manu la, aole nae e loaa. I kekahi manawa, oia hoi ka wa e hiamoe ai ke kaikamahine, oia kona manawa e hookalakupua ai i wahi e kau lealea ai ka manu, kii aku la hoi keia, puhalahio no nae kela, a pela e hana mau ai, aole no he loaa iki o ua kaikuahine manu nei ona. A no kona uluhua i ka loaa ole, oia no ka mea a Kaukanapokii i hookuu ai ia Kukona e hoi i kai me Kaihuauwaalua, i wahi e kaawale ai keia, a hookahi a ia nei mea manao nui o ka hoowalewale i ke kaikuahine manu ona; a o kana hana io no ia i kela manawa keia manawa, a hiki io no hoi i ka wa i loaa ai. I ka wa no aia nei e hoolulu mau ana i na mea ala o ke kuahiwi, a me ka maia i luna o ka haka, ke lele mau mai la no ua manu nei, me kekahi poe manu e ae; o i uuku mai ua manu nei, a hele loa mai ana i ka mahuahua, oi mamao aku ka lele a haule koke mai ana. Pela ka ia nei hoowalewale ana, a loaa ia ua manu nei. I ka loaa ana o ua manu nei, o ke ku a uhane ae la no ia, a oli mai la i ke mele, he lohe aku no nae o Kaukanapokii, a penei ua mele la. Nihaniha wale e kunane, Uiha na maka i ka lau pala, Hanaiia i ka opuu maia, Loaa Hamanalau he pukolu. O keia mau hua mele, oia na hua mele a Hamanalau i oli mai ai, i ka wa i paa ai ia Kaukanapokii, a malama loa no nae o Kaukanapokii ia mele a hiki i ka wa i ola ai; i mea hoohuahualau na ia nei ia Hamanalau A i ka loaa ana ae la o ua manu uhane nei, o ko ia nei hoihoi no ia a loko o kekahi ipu pu-uli--uli, a waiho paa loa maila e u-u-ai. O ko ia nei hele no ia e nana i ka lua o ke kaikuahine, e waiho mai ana no ua kaikuahine me ka maikai, aohe wahi i ino iho, o ka maka nae kai eleele, ua hele a ho-ha, a mohio no hoi ka ihu. KA LAPAAU ANA O KAUKANAPOKII IA HAMANALAU WAHINE. Ua ike ae nei no kakou i ka kakou wahi kamalei, ua hana maalea oia me ke akamai nui wale, i wahi e loaa ai kela manu, a i ka hopu ana, eia ka he uhane. Ae, he mea kahiko mai no ke poi uhane, a ke noho nei no paha ia poe, pela ko'u kuhihewa wale, aka aole paha he oiaio o ia kuhi wale. Aka, hookahi a kakou poe poi-uhane i akaka loa, mai na aina haole mai, oia hoi ka poe pai-kii. I lawa no ia oe a noho pono iho, eia ka ua ku aku la ke kii ma kela aoao, a i ka nana ana iho, ua like loa no me ka mea i hoolele-aka-ia, he keu no hoi ka naauao. A mamuli o ko ia nei hana-naaupo ana, i hapuku mai ai i na launahele o uka, na mea ala no a pau. A ma ke aoao ana mai no hoi kekahi a na kupuna o laua nei ma ka moe uhane, i na mea a Kaukanapokii e hanai ai. A e like me ka mea i aoao ia mai, pela no keia e hana ai. A maikai pono ke kaikuahine, kii keia i ua uhane nei o Hamanalau, a ma ka manea o ka wawae ka hookomo ana. 1 loa no a komo ka uhane iloko, hele ka uhane a ke kuli, ike i ka uaua oia wahi, ua hele a hihipea i na ami a me na olona, hoi mai la ka uhane e puka loa, a e holo i waho, aole nae e hiki, ua paa mai la no ia Kaukanapokii kahi e puka aku ai, hoi hou no ka uhane, a hula mai la ke kuli a komo keia i ka opu, ua ano e ke ea ma ia wahi, hiki ole ka uhane ke hoomanawanui, hoi wikiwiki mai la me ka mano e puka loa aole nae e hiki, ua paa mai no o waho, hoi hou ka uhane, a hiki i ke kea-pau, hoi hou no. A no ka paa mai no owaho, hoi hou no ka uhane iloko, a ia hoi hou ana nae, oia ka hoi ana i hiki loa ai i ka puka ihu. Aole i luliu ke kali ana aia nei, i ikea i ke oo-ana me he moa la, e hooolale mai ana i ke ao, e a ka ua ao io no. A pau ka oo-ana, nana iho la keia i ka houpo e nape ana, e hanu ana, a kakali loihi keia i ka mau o ka hanu, a ua hoomau no nae i kona hanu ana, e nawe malie ai. A ke hele iho la ko ia nei pepeiao a ka ihu e hoolohe ai, a e aniani kolonahe mai ana he wahi makani mailoko mai. A maopopo lea loa ae la i a Kaukanapokii, ua ola mai la ke kaikuahine. Kakali aku keia o ka nana mai o ka maka, aole nae he nana mai, o ko ia nei ho-a aku la no ia i ke ahi a nui, me na mea ala e puholoholo ai, e laa ka awapuhi, a me kekahi mea ala e ae no hoi o ke kuahiwi, kupono i ka hana ana oia mamanawa. Oi hana aku keia a anahulu, oia ka wa i nana mai ai na maka, ua hele a ano e ka ike, kakali oo keia a anahulu hou no, ike pono loa, a ekemu ka leo. A i ka ike pono loa ana ae, i nana ae ka hana e noho ana ke kaikunane oia wale no, kulu mai la ka waimaika, a hoopuka ae la i ka huaolelo Aloha, me ke ano pahemahema nae o ka leo, me ka pala-le. A aloha iho la no hoi ka pokii ona, a kahe pu iho la no hoi na waimaka o laua, ke noke la keia i ka lapaau, a kohu ola io o Hamanalau, a pii hou mai la ka nani, a me ka wahine maikai nui wale o Hamanalau, i oi ae mamua o ka wa e ola ana, he pakela aku hoi keia. Oi noho aku laua nei a kohu ola maoli io. Ninau mai o Hamanalau i ke kaikamahine, hai aku keia, ua kiiia mmai no e na kanaka, na Kaihuauwaalua no i kauoha mai. Pela ka ia uei olelo ana ku mai ka mua a ka hope oi olelo ana; uwe ae la o Hamanalau i ke kaikamehine, a me ke kaikunane, oia no nae kana mea manao nui o ke kaikunane, ka hoa noho o Kaala, kela wahi mehameha, a pela no ka hoi keia wahi mehameha. Aole i pau.