Ka Nupepa Kuokoa, Volume VII, Number 6, 8 February 1868 — HE MOOLELO N O HAMANALAU, HANAI A HAWEA. [ARTICLE]

HE MOOLELO N O HAMANALAU, HANAI A HAWEA.

I laweia mailoko mai o na kaao kahiko o Hawaii nei. HELU 7. E ka mea heluhelu, ua ike ae nei oe he kino [illegible] ko Hamanalau, a e haohao paha oe, heaha la ka manu, ae, he mea hoohuoi io no ia. E nai aku no au, he Iiwi-maka-po-lena, oia ke kino o Hamanalu i hoohalike ai. A ke hao-hao hou nei paha oe no ka mau o ka paa o ke kino o Hamnalau me ka helelei ole; ae, pela no hoi paha, ua ike oe he wahi anu ke kuahiwi, a he ano kupua no hoi o Hamanalau. Ua ike ae nei no kakou i na olelo hooiloilo a Hawea mamua iho nei. Nolaila, ua hooko mai ua kaikunane akua ona, ua make o Hamanalu, aia a make o Hamanalau, alaila, pau ka awahia o kela olelo; ma ia ano kupua no nae, ua hoihoi hou o Hawea i kana olelo, a ua hoouna hou i na kaikunane ona e hele e lapaau pu me kahi moopuna uuku a lakou; a ua hookoio no na kaikunane e like me ke kauoha a ko lakou kaikuahine. Aole nae hoi au i hai mua ae nei ia oukou i ke kumu i aloha hou ai o Hawea ia Hamanalau, a ola hou ai, eia iho malalo kona moolelo, e heluhelu oukou malaila. KA HIKI ANA O KA UHANE O HAMANALU I KAALA I O HAWEA LA. O ka poe heluhelu, ua ike kakou mamua iho nei, ua make o Hamanalau, a e nana hou ae kakou, i ka hoi ana o kona uhane me ka ukana luuluu a ka moe, ua hoi uhane oia i Oahu nei. Mahope iho o ka la a Kaukanapokii i kanu ai ia ia, oia no kona wa i haalele ai i kahi kaikunane ona, me ke kamaiki a laua i ka uka nahele laau loloa o uka o Waipio, kahi hoi a ke anoano kanaka ole i noho ai, i hoolauwawaia e na manu o ka uka lio-lio. I ka hiki ana'ku o Hamanalau iluna o Kaala, e noho mai ana no ua Kupunawahine me ke aloha puamako no, no ka lawe malu ia ana no o ka moopuna. A i ka hiki ana 'ku oia nei. I nana mai ka hana, o Hamanalau keia e ku aku nei, ua hele a ohuohu ke poo i ka lehua, he pa-u maluna no kai ka hope, i hui-pu-ia me ka laumaia pala, kikepa ae la ke kihei ma kekahi aoao, ua hele wale a ehu ke oho i ka pukai, a puka maokioki mai ana mailoko mai o na alai ana'ku a ka lei lehua; he awili lei maile no ka-i-ka ai, ua hele wale kela a luluu, me he mea la e noho ana o Laka iluna. He nani maoli no i ka nana ana'ku; hookahi wale no wahi kina, ua hele a laukea, ua hi o ka ihu, ua hohoaia na papalina, ua ano mu-kae ka maka. E hii aku ana no i ke keiki, oia ka mea i kikepa ia ai ka hipuu o ke kihei-kalukalu ma ka aoao. A ma ko Hawea ike ana mai, ua make ka moopuna, aole hoi na hiohiona o ka uhane ola, a ma ko Hawea kuhi pololei io ana mai no, ua make no o Hamanalau. O ka lele mai la no ia o ko Hawea uhane, a uwe ku makena ae la i ka moopuna me ka leo nui; a uwe helu mai mai la no hoi i ka hoa noho o kahi mehameha, o ke kuahiwi anu o Kaala, he moopuna, ka mea hoi i hanai lehulehu ole ai, hookahi lehulehu o ka poe e-epa o ka po. Pela keia e helu mai ai, ma kela a me keia ano o ka noho ana. Ua ike no oe e ka

mea heluhelu i ke ano uwe o ko Hawaii nei mai ka wa kahiko mai a hiki loa no i keia wa. KA HAI ANA O HAMANALAU IA HAWEA I KA MAKE ANA ONA, A ME KA LAUA OLELO PU ANA. I ka pau ana o ka uwe kumakena ana o Hawea a me Hamanalau; ninau mai ke kupunawahine. Pehea mai nei oe; a auhea ka hoi ko pokii kaikunane? Olelo aku o Hamanalau; ua make au, aia maua la i ke kuahiwi kahi i noho ai, o maua wale no, a mahape ae hoi hanau ke keiki a'u oia keia, Haalele aku nei no au oia wale no ia e noho la e kiai ia'i, o ke kaikamahine no a maua e hanai wale ole la, hookahi wai-u o ka opuu o ka maia he pilali paha ia mea. Ua hookumakaia ia maua e kuu kane nana wau i kii malu mai, aole loaa mai o ka ai a me ka ia, nolaila make au i ka pololi ai, a pela aku keia e ole ai i na ano a pau. Na Hamanalau ka olelo; ka nuu wale no ka ua kupunawahine i ka waimaka e uwe haaloulou ai, (ke haaloulou la ka hoi i kana mea i hoino ai; he hono ka hoi kela poe palaualelo ae hewa.) A mamuli o ka Hamanalau mau olelo hoalohaloha imua o kona kupunawahine. Nolaila, ua ae aloha hou ae la no o Hawea, a hoomanaoae la oia i ka olelo ana i pane ai e hoino au ia Hamanalau; ua ike no oe e ka mea heluhelu ia Hamanalau e laweia ana i ka moana o Pailolo, e kokoke aku ana i Lahaina. Nolaila, pane aku la o Hawea i ua moopuna, "ae, ua ola hou ae, aia nae a hoomanawanui ko kaikunane i ka malama ana ia oe, ilaila, ola oe, a ina i hoomanawanui ole, a pakike paha a kunukunu, aole oe e ola, a kou wahi waiho aku la no ia o ke kuahiwi o Hawaii." Ninau mai la ua moo-

puna; a pehea ae nei au e ola ai. "Peneia, e komo aku ana nei ko kino uhane iloko o kela manu a kaua la, (oia hoi ka iiwi makapolena i haiia mamua ae nei) a ma ia kino ka hoi oe e hoi ai i Hawaii, a oia kino kau e hoowalewale ai i ko kaikunane, a na'u no hoi ia e kauoha ae i ko mau kupunakane e-epa, e hoolioli, a e kuhikuhi aku i na mea kupono e hiki ai ke hana ia oe, mailoko mai o kona hana ano naaupo ana, a pela e ola ai oe; a i na nae e ola ae e-a, mai noho oe a noho hou i Hawaii, e hoi mai oe i Oahu nei, e waiho aku no ke kaikamahine au i Hawaii i kona makua. A ina hoi e hoi pu mai no olua me Kaukanapokii pono no. A ina hoi e noho aku no oia i Hawaii i makuakane no hoi no ke keiki, ua pono iho la no hoi ia. Ina io hoi e ola ae e-a, ma keia koolau mai oe aenei e hoi mai ai, ma ke koolau mai o Maui, a ma ke koolau mai o Molokai, a ma ke koolau mai Oahu nei; a hiki ae oe ilalo nei o Waialua, aia no ilaila kou mau makua. O Kaiaka kou makuakane, a o Puaena kou makuahine. A malaila oe e noho ai, malie no hoi o loaa ae kahi aleuleu kane malaila. Hookahi ka noho pu ana, o na akua, o ke keiki, nana aku nana mai, a hiki i ka wa e pauaho mai ai ka noho inea ana ma keia ao mau-leule." A ma ko Hamanalau hoolohe pono loa ana 'ku i ka olelo a ke kupunawahine ona, a ua maikai wale no mai ka mua a ka hope. A olelo aku la nae keia "a pehea la auanei kuu kaikamahine nei, ina wau e hoi a loko o ka manu, a lilo hoi oia manu ko'u kino, pono ole paha ae nei kuu kaikamahine." "Pono no," wahi a Hawea; "heaha aenei kau hopohopo ana nona, oia hoi e ua make ke keiki, aia no ke ola la kona kino ma-o, a he uhane na au i lawe mai nei, he hiki no i na kupunakane ou ke lawe i na uhane keiki a waiho aku no me kona kino, me kou ike ole mai nae, aka, o ke kino maoli ona e noho la i Hawaii, oia kau kino e ike ai. A mai hoalohaloha nae oe i ko kaikamahine, o pono ole aenei, a uwe ino, a huli hele paha, a ulaia ia oe, mai hana oe pela, e hoihoi no oe i kou aloha ia oe iho, a hiki wale i kou wa e ola hou mai ai." ae aku la o Hamanalau me ka oiaio. A i ka liu-liu ana iho o ka laua nei noho ana, o ka laweia mai la no ia o kekahi manu maikai loa, a olelo aku la o Hawea, "eia ae, ko kino manu e hoi ai, ae aku la no hoi o Hamanalu. I ka Hawea a me ka Hamanalau ike ana'ku hoi i ua manu nei, he ano laka, a i ke komo ana'ku o Hamanalau iloko, ua oi aku ka pi-ena, a me ka ahiu, launa ole ka hoi o ua wahi manu nei, ke pi-oo ia io a ia nei, ke lele la iluna a ilalo no hoi. A ma ko Hawea ano kilokilo, ke namunamu wale la no o ua o Hawea, a hiki i ka wa i laka mai ai ua moopuna manu nei a ua o Hawea. KA HOI ANA O UA O HAMANALAU I HAWAII. I ka ike ana iho o Hamanalau i keia kino oia nei, he kino manu, e lele kauaheahe ana, a e hookikakaha ana me na eheu, a e lele ana ma o, a maanei; lea-lea loa iho la keia. A i ka hoomaka ana ae nae e kamailio, aohe hiki pono o ka leo, he kani wale no nae, ina nae e akaaka o Hamanalau, aohe i ka aka pono nei, he oleolehala wale no me he mea e walaau ana. Nana aku la keia i ke kupunawahine ona e noho mai ana no, o ko ia nei aloha aku la no ia, aloha mai la no hoi kela, o ko ia nei hoi iho la no ia. O ke kaikamahine a ia nei, ua hoihoi mua ia no paha e na kupuna ona. Pau ko ia nei hele ana mai ma ke kai, ma ke kuahiwi ka ia nei hoi ana mai, (ua ike no oe ka mea heluhelu, aia no ma ke kuahiwi kahi a ka manu o ka waokele e lele ai, a e noho ai no hoi. Aole nae o Hamanalau wale no kai hele mai, ua hele pu mai no me na manu e o ke kuahiwi, na manu liilii, a me na manu nui, oia hoi na manu e lele nei i ka moana i ka lawaia i ka po; oiai hoi, ina e lele o Hamanalau a maloeloe, ua loaa nae ka mea nana e hooluolu o ka manu nui, a manu au-kai hoi,) (Oiai ua ike no oe e ka mea heluhelu, aohe lau laalaau o ka moana, e loaa iho ai kahi e hoomaha iho ai.) oia lele ko Hamanalau a hiki i Hawaii. I hiki aku ka hana, e noho mai ana no ua kaikunane, me kana ukana nui e noho mai ana, oia hoi ke aloha kaikuahine, me ko ia nei ike aku no nae, e kipulu, a e hoolulu mai ana kela i na mea hooulumahiehie a pau, e like no hoi me ka kakou i ike mua ae nei ia Kaukanapokii e hana ana. A ma ia ano ko Hamanalau hoowalewale ana ia Kaukanapokii, e kii aku ana kahi kaikunane i ka manu e hopu, me ka manao la hoi i manu hoolakalaka, a laka mai la hoi, i mea milimili na ke kaikamahine. Eia ka ae nei, he manu e-epa keia. KE KUKA ANA O HAMANALAU MA ME KAUKANAPOKII NO KA HOI I KAI O WAIPIO. E na hoa puni heluhelu moolelo a kaao hoi, e alu hou ae kakou i hope, ma keia wahi a kakou i hookakahele mai nei, oia hoi ka hoi uhane ana o Hamanalau i Oahu nei, a hoi ai i Hawaii, a lapaau ia ai e Kaukanapokii a ola ai, aka, ua kamailio e aku nei nae au ia oukou no ka lapaau ana, ae, ua pono no ia. A i ke ola loa ana ae o Hamanalau, i oi ai ka nani a ma ke kelakela o ka ui, a me ka hie-hie o ka maikai, oia no oe i ka le-

hua noho i ka malu, i hele walea luluu i ka hapapa. O ko Hamanalau pane aku la no ia ia Kaukanapokii. "U! aloha no hoi oe, ina paha oe i ku i ka aoao kamalu, aoao pakike, a aaka la hoi, e like me kaua i kai o Waipio i noho ai i ka hale kane, ina la paha aohe au e hoi hou mai i ke ao-malamala-ma, ina paha aole e ikea hou ia keia mea he la, nolaila, no ko nui ahonui no hoi, e like no me ka'u olelo ia oe i kinohi, pela no hoi kau hoolohe ana, aloha wale." Na Hamanalau ka olelo i ua kaikunane, he waimaka ko Kaukanapokii e kahe a wai mai ana, a pela no hoi ko Hamanalau. Pane hou no o Hamanalau, "he nani no na, ua lapaau iho la no oe ia'u a ola, e aho paha kaua i Oahu, a makai aku hoi kaua i ko luhi e ike ai a noho iho no ko Hawaii nei keiki me kona makua, hoi no ko Oahu keiki. Oiai hoi ua ko mai la no kou makemake e kuu pokii, oia hoi ka hooholoholo waa, oia paha nei e olelo ia nei la e ka poe kahiko, "moe waa." Ina la paha he moe waiwai, ina ua pono, aole, o ka mee-waa hoi; ope-a ua moe lalau he moe waa, o ka moe waa iho la no hoi paha ia la, ke laweia mai la e ke kane a uka nei la haalele ia iho. Nolaila e-a, e uhoi kaua." Ae, aku la no o Kaukanapokii. "Ae," a mahope iho o ko ia nei ae ana'ku, hoopuka aku la keia i ke mele a ia nei i pane iho ai i ko kaikuahine, oia na mele i haiia mamua ae nei, aka, he mea hou hoi keia i ka kakou ike ana ae ia Kaukanapokii, e hana pu ana me Hamanalau ma ke mele kike ana, penei ka uhana like ana. Kaukanapokii Hanau la e hanau, Hamanalau Hanau la e keiki, K. Keiki a Kaihuauwaalua, H. Hanau Kukona he kaikamahiloa K. Haawe i ke kua o Kaukanapokii A pau keia mele i ka hana kike ia e laua, e nana i ka lalani mua, na Kaukanapokii ia, a na Hamanalau aku ka lua, a na Kaukanapokii aku ke kolu, a pela aku, e nana i ka K. & ka H. A pau keia mele, hoopuka hou no o Kaukanapokii, i kekahi mele iho, oia hoi ke mele a Hamanalau i oli mai ai ma ka uhane, i ka wa i hopu ia ai ke kino manu ona e Kaukanapokii, ua ike no kakou mamua ae nei, aka hoi, he mea hou no ko laua kike uhane ana, a penei no ia. Kaukanapokii Nihaniha wale e kunane Hamanalau Uhia na maka i ka lau pala K. Hana-ia i ka opuu maia H. Loaa Hamanalau he pu-lo-ku Ae, e ka mea heluhelu, ua ike ae nei kaua ia Hamanalau e oli pu ana me kona kaikunane, ma ke mele a Kaukanapokii i hana ai oia hookahi wale no, a me ke mele hoi a Hamanalau i oli uhane mai ai oia wale no, He mea hou no ia no ko kakou hoonanea ana. Ma ke mele maluna, ua ike no oe ia mele, e papa iho ana o Kaukanapokii i ke kaikamahine a laua, mai uwe ae oe, e noho malie. Ia Kaukanapokii hoi keia, "Hanau la e hanau," a pela iho. A ma ke mele hope hoi a Hamanalau, ae, e wehewehe aku au i-a oe i keia. O ke kino make maoli o Hamanalau, ua hoolulu ia, a kipulu ia hoi i na lau nahelehele o uka, ua olelo ae nei no hoi au mamua, ua waiho a paa iloko o ka halelua, a ua kauia kekahi lau maia pala ma na maka, aole nae ia o ko Kaukanapokii manao maoli, malie paha i haule iho ma ke ano mimino ana ae paha o ka pu-a, a owili lau nahelehele, nolaila, ua haule a kau pono i ka maka, a waiho loihi no kekahi wa a Kaukanapokii e wehoole aku ai e nana. Nolaila, pane mai ai o Hamanalau. "Nihaniha wale e kunane," aole i pololei loa ia olela, ua ane kawalawala, aka, nau no nae ia e ka mea heluhelu e noonoo iho, oiai, ua palale paha ka leo, a ua pa-aheahe, aole hoi ke koi-koi pono e like me ko kaua leo ko ke kanaka, he okoa hoi ka leo o ka poe e-epa au e nana iho ai, he ma-ae-ae wale no. Eia ka pololei loa. "Hoomaniha wale hoi ke kaikunane." Ka uhia ia iho ka ia o na maka i ka lau pala. "Hanaia i ka opuu maia," ae, o ka ai no ia a Kaukanapokii i hanai ai o ka maia o ka e-a, o ka wao. Loaa Hamanalau he pu-lo-ku, o Hamanalau ka pono, "he pu-lo-ku," ae, ua hanaia ka imi ana i mea e ola ai o Hamanalau, me he mea la e noho ana o Laka iluna, ua hele wale a pu-lo-ku i ua mea he ohuohu i ka lei; hoopunonohu iluna o Keolewa, a oia ae la no. A pau na mele a laua nei i ka hanaia, o ka-u hoomakaukau iho la no ia e hoi, kau no na wahi puolo a laua i kahi kaikunane, o ka uhoi iho la no ia, a haalele aku la i ko laua home noho kuahiwi; kahi a laua i hoomanawanui ai i na po loloa o ka hooilo, a me na la kuhaoa o ke kau. Oia hoi no ko laua nei a hiki poeleele i kai o Waipio, no e hoi ka hale Alii a laua nei i noho mua ai me ka hanohano nui, kipa ae la laua nei ma kekahi wahi pupupu hale kuaaina, he wahi luahine hookahi ko loko. Ia laua nei i hiki aku ai e paina ana kela, a hooho mai la kela me ka hoopuka mai ia Hamanalau, me ke ano, ua moe uhane paha ia, a i ole ia, ua loaa paha o Hamanalau ia ia e komo mai nei iloko o ko ia nei hale me he mea la he uhane paha, a e ano hoohu kipepeiao ia ana paha keia, e hoohaualaea ai i ke oho, mai kona waiho malie ana iluna o ke poo. A ma ka nana aku i ka luahine, ua eehia loa no, hele ka lepo-manu a me he mea la aole i kona wahi mau. A mai kuu-lala loa ua luahine nei, a manao e kahea. A no ko laua nei kamailio ana'ku, i hoi mai ai kona manao hiena a akakuu iho iloko ona. (Aole i pau.)