Ka Nupepa Kuokoa, Volume VII, Number 7, 15 February 1868 — HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA. [ARTICLE]

HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA.

I laweia mailoko mai o na kaao kahiko o Hawaii nei. HELU 8. KE KAMAILIO ANA O HAMANALAU ME KA LUAHINE KAI-KAPU. E ka mea heluhelu, ua ike ae nei kakou i ke kumu maka'u nui o ka luahine ia Hamanalu. ke hele la ka hoi a, a ina he pali kokoke, ina o ka lele no la ia i ka pali, aole hoi he awawa kahawai hoi o Waipio. NO ka mea, ua ike no o Hamanalau i ua luahine nei, a pela no hoi ua luhine nei, ua ike no ia Hamanalu. Aka hoi, ua holo ka lohe ma-o, a maanei, a puni o Waipio, a hoohololoa ia ka lohe a puni loa o Hawaii, no ka make ana o Hamanalau ka wahine a Kaihuauwaalua, i make hai-na ia e Kaihuauwaalua wahi hoi a ka oe lokoino, he make mai maoli no, wahi a ke alo-alii hoopili-mea-ai. A ma ia ano i maka'u kuhohonu ai ua luahine nei; e manao ana aole no i ola o Hamanalau. A i ka hoi pono ana iho o ka noonoo a kupono. Ninau aku la o Kukaopualono, (luaihne,) "Ea, o Hamanalau kino maoli no aenei oe a'u e ike nei, aole aenei he moe uhane, a he hoopa-oe-oe-paha," ae aku o Hamanalau, "ae owau kino okoa no, e haha mai oe, he kino no ko'u e like me oe, a e haha ae no hoi oe ia Kaukanapokii, oia like no me a'u. Aole no he uhane e like me kau e kuhihewa nei."

I haha aku auanei na lima o ua o Kukaopualono, a paa na lima, ke paa la keia a paa me ke ano haalulu no nae, e naka ai na lima; a loihi loa ka ia nei paa ana, olelo mai o Hamanalau, "pehea, he hiki no aenei ia oe ke hopu i ka uhane a paa loihi e like me keia au e ike nei." Hoole aku la o Kukaopualono; "aole, aole no, ua pau ko'u kuhihewa nou, ua ola oe, ua ola oe me kou ano kupua, a kilokilo hoi, he mau makua, a he mau kupuna hoehaa kou, aole mea e like aku, a ke noi aku nei au ia oe ma ke inoa o kou mau kupuna, e hoopakele mai oe i ko'u ola kino nei, ina he manao kou e luku mai ia makou no ka hewa a kau kane alii i haina ai ia oe, a i hoolilo ai hoi ia oe i hoa noho no na manu o ka nahelehele, a i hoa hoolohe hoi i na leo hauwalaau a na kahuli, a me na pupu kani oe o ka uka."

A ma ka Kukaopualono mau olelo no ia Hamanalau; pane mai o Hamanalau. Aole no e hiki ia'u ke loaa mai ia haawina e like me kau e olelo mai nei, oiai hoi o ko'u make ana a ola hou mai nei, o ko'u haawina no ia, he hai-na na kuu kane, aole loa. Ke hoomaikai aku nei nae au ia oe, e hoopau ae i ka manao e loku la i loko o kou naau, a me kou opu. (I ka wa kahiko, aole i hoomaopopo loa ia ne-ia mea he puuwai, a me ka lolo, no ka a hou aenei ia mea, he opu no ko ka wa kahiko, e like me keia, "aole no ka hoi e noonoo iho ko opu," "auhea hoi, oi noonoo iho nei ua opu nei a aohe loaa iki," wahi mai a kekahi.) A i ka lohe ana o ka wahine i keia mau olelo a Hamanalau, o ka pau ae la no ia o kona maka'u. A ninau hou aku la no o Hamanalau ia Kukaopualono. "Heaha ka hana a na'lii o ko oukou nei wahi. I mai la o Kukaopualono; he hula no, he he-a inoa, a he haku no hoi i ka inoa o ke kaikamahine a olua, oia ka hana o keia mau po la. A ka po nae i kakahiaka la oia ka po nui e hoike ia ai ua kaikamahine la i mua o na makaainana a pau. Ina no hoi he mea i loaa ka hua mele o ke kaikamahine, he punahele loa ia ia Kaihuauwaalua, hoi me ka laulau o ka puaa, a me ka umeke-poi, ua nui ua kaikamahine la, wahine maikai, pela mai o Kukaopualono. Ae aku la no o Hamanalau. Ae, eia nae ka'u kauoha ia oe, e huna oe ia maua i keia po, a kakahiaka, a ahiahi maua hele e nana i ka po lealea o ke alii o oukou. Ina no hoi e ike ia mai maua, alaila, loaa ka hoi kou waiwai, ina no hoi aole e ikeia mai, oia iho la no hoi. Oia ka'u kauoha ia ia oe e-a! Ae, mai la no o Kukaopualono, me ka hoihoi wale la, a hoomaikai ae la keia i kona mau aumakua, no ke alakai pono ana mai ia Hamanalau a loko o keia nei wahi pupupu hale.

"E u paina hoi ha," wahi a Kukaopualono. I aku o Hamanalau, "auhea ka hale mua," aia no ma kela kauhale, he kaikunane no no'u a me kana alii wahine no. Pane aku la o Hamanalau, "aole paha aenei e pono ia laua, e olelo paha ae nei ia maua." Hoole mai ka luahine. A ma ko ka luahine hele ana a hai aku ia laua he mau malihini

kana, e uhana nae kakou, pela mai nei i olelo mai nei; apopo ka laua hoike i ke ahiahi lo-ha i kakahiaka. Ae mai la no hoi lakou ae, e u huna kakou. I ka hoi ana mai o ka luahine, a olelo mai ia Hamanalau, he mea maikai no ia i kona manao. O hele i o, e ai ai, a e noho ae no hoi au ia nei me ia nei a hoi mai oe. (I ka wa i uka o kuahiwi, he hiki no ia Kaukanapokii ke kipeapea ae wahi hale lauhulu, a lilo ia i wahi hale mua nona.) A i keia hoi, ua hiki hoi keia i kahi kanaka, hookahi hoi ke komo pu ana aku me kamaaina. "E u paina hoi ha kaua," wahi a Hamanalau, o ka hoolako mai la no ia o ke kamaaina i na mea no hoi i loaa ia ia, koe aku no na mea maikai iloko o na hale alii. A i ka oluolu pono ana iho o ka lua o ka inaina a maona ae la, a hoopau ia no hoi ka ahaaina ana. A hoi mai la no hoi o Kaukanapokii a walea iho la lakou nei ma na kamailio lealea ana; a hiki wale i na wa a ka hiamoe i hoouhiia mai ai maluna o na kuemaka o ka lakou nei. I pono nae i ka hele ole ia mai, ae, aole no e hele ia mai, he mamao loa no ka uhale. O ko lakou nei moe loa iho la no ia a hiki i ka wa a ka wati-moa i hoolale mai ai, ua hiki kakou i ka hora o ke ao. A o ke ala ae la no ia Kukaopualono, eia ka ua ao io. O ko ia nei wikiwiki ino ae la no ia ke ala, a hoomakaukau ae la i mau mea a na ka ia nei mau malihi a makaukau. O ka hoala aku la aku la no ia; a i ke ala ana mai o Hamanalau, eia ka ua ao, "Eiana mea ai a olua, e u noho malie no, e hele ae au i ka nahelehele i ka huli wahi maahaaha wauke la, i hele mai auanei ka wahine e, ua hala wau i ka nahelehele, aole e kipa ia mai e hele ae nee au io i kuu kaikunane la e kamailio aku ai, ua hele au i ka nahelehele i ka huli me kapilipili wauke." Ae aku la no o Hamanalau. "ae nani io no ka maikai oia noonoo ana ou, o hele hoi ha." Ua hele aku la kela i kana huakai hele hoolalau, i wahi e huna ai ia Hamanalau ma. A i ke ahiahi hoi mai ana keia, ua kaumaha i ka wauke, kani ana ka ia nei o mawaho o ka hale. "Ke u noho nei no olua e-a." ae aku la no laua. A i ka poeleele ana iho, ninau aku o Hamanalau i kahi o ka wai auau kokoke, kuihkuhi mai la kela. A i ka pau ana o ka auau ana, a me na hoomaemae ana, hoomakaukau ka ai ana a pau, ah oomakaukau no hoi ke kapa hele o lakou nei. Ua ano poeleele iho la, ke hele nei ka hea inoa, ka makaikai. A i ka liuliu loa ana o lakou, a ua pau na mea iloko o ka lanai nui, me he auolo loihi la a akea no hoi; ua laaweia mai la ke kaikamahine alii i waho, a ke noho lea-lea nei ke alii, o Kaihuauwaalua; ke hii ia nei o Kukona e ke kahu ponoi, a ke noho malie nei no ke alii kamalii me ka lealea, me ka paani, me ka akaka i ka hula mai a ka poe hula. I ka hiki ana aku o Hamanalau ma mawaho o kahi a na makaikai e noho ana, mawaho loa o ka aha ka lakou nei noho ana'ku. Aole e hiki aku i mua, ua hele mai nei a ku-neki o mua, he ike-a ia'ku no nae na Alii ke noho mai; a he ike-a akaka ia aku no o Kukona i ka hii ia mai e ke kahu ona, e kUhiaamaloloua, he wahine ia na Kamalokeapaihi, he kahu ponoi no Kaihuauwaalua. E noho ana lakou nei mawaho, a i waena o ka lealea ana, aole no nae hoi i liuliu loa. E uwe a ka launa ole mai ana o ua o Kukona, oi hoonana wale ke kahu wahine a aole he na iki; "heaha hoi keia kapalili o ke Alii e uwe nei," wahi a ke kane, "heaha hoi," wahi a ka wahine. I lalau iho hoi ka hana o ua kahu kane e hii ae e hoonana, e kupou poo aku ana kela ilalo, he mea anuu na o ua kahu kane, a mai eha ke poo ilalo o ka puu leo. "Hookuu ia iho ilalo nana ia e hele, malie o na iho," wahi a ka makuakane. I hookuu ia iho ka hana ilalo e holo kiki aku ana keia iwaena o ka puulu kanaka e huli hele ai. A, aohe he loaa iki o ka ia nei mea e huli hele nei, me ka uwe no nae e hoonaenae ai. A na ke alii e hele, ke hahai ukali hele aku nei

no ua kahu mahope, a puni ae ana, aole no he na o ka uwe o ke alii. Hoi aku la a ma kahi o Ke Alo-alii, aohe no he na iki, koi hou no e hele, a hele hou no me ke kahu. O i noke wale lakou nei a pau na kanaka o loko, a ma ke kowa ana ae o kekahi wahi, ike mai la o Kukona i keia poe ekolu e kulou nei, o ko ia la hele mai la no ia. A no ko lakou nei ike ana mai la ke hele huli mai nei ke alii, e pulou loa ae ana lakou nei a paa, a kulou like iho la lakou nei, me he mea la he poe lawaia, e le-a ana kulou a ka lawaia ua malie. Oia hele no ko ua kamaiki nei a laua, a hiki ana no ia Kaukanapokii, a pii no i ke kua e waha ai, a e haawe ai hoi. A lalau ae la ua makuakane a hii ae la ma ke alo. A uwe ae la me ka leo kaukau, a hea iho la i ka inoa o ke keiki ana. "Hamau la-e ha-ma-u, Hamau la e keiki, keiki a Kaihuauwaalua, Hanau Kukona he kaikamahaloa, Haawe i ke kua la e Kaukanapokii. A ma koia nei kahea ana iho i ka ia nei mele inoa o ke kamaiki a laua, ua noho malie ke kaikamahine alii, a ikeia ae la o Kaukanapokii, me ka wahine. Hui ae la ka aha mai o a o, a maanei nalowale aku la o Hamanalau ilo- *

ko o na uluaoa a loaa aku no mahope, e ka mea heluhelu, mai manao mai oe, ua kuawili wale ka hana ana i keia mau lalani mele, aole, he mau wahi hua mele uuku no nae, he mikomiko no. KA IKEIA ANA AE LA O KAUKANAPOKII MA. Ia uluaoa ana o na kanaka, aole no nae e nalo o Kaukanapokii i ka uwe hoonene a Kukona, a me ke alualu ia no kekahi e ke kahu. A ma ka lohe koliuliu ana aku o Kaihuauwaalua ia Kaukanapokii, e kahea mai ana ke Alii, e noho ilalo na mea a pau, a ina o ka mea e ku ae iluna he make kona hope, a o ke alii a me ke kahu, a me ka mea e hii ana i ke Alii, oia ke ku iluna i ike aku au. O ka noho like iho la no ia o na kanaka mai o a o, a koe wale iho la no o Kauka napokii e hii ana me ke kamalei ana me Kukonaikepoomalolokuokalani, a me ke kahu no hoi o ke alii. A kahea ia aku la o Kaukanapokii, me ka manao no nae o ka lehulehu a pau, oia wale no la, aole i ola hou mai o Hamanalau. Ua holo aku la ka lohe ma o a maanei o ka lanai ahaaina, ua hiki mai la o Kaukanapokii, aia ke hii mai la ke kaimahine. A ma ka meha ana iho e malu loa ka Aka, ua hookaawale ia ae la ke alanui o Kaukanapokii ma e hele aku ai, a hiki i kahi a Kaihuauwaalua e noho mai ana. A i ka hiki ana aku o Kaukanapokii, he oi aku ke aloha iwaena o Kaihuauwaalua a me Kaukanapokii, o ke olo ae la no ia o ka makena mai o a o, o ke alo-alii o Kaihuauwaalua. A pau ko lakou hookulukulu ana i na kuaua mua o ko lakou mau kii onohi, e hoaleale ana iluna o Hihimanu, a akakuu mai la hoi na paka wai ua a ke kehau, me ua kauaka hai-na nei, a kakou hoi e nana pu ae ai e ka mea heluhelu. Aole nae o Kaukanapokii i hookuu aku i kona uwe haaniponipo loa ana, aka, he uwe kau-kau no nae e helu ai, oiai, ua ike no keia ua ola loa o Hamanalau. A pau no hoi ka uwe ana, a noho malie ka Aha mai o a o, alaila, ninau aku la o Kaihuauwaalua ia Kaukanapokii i ke ano o ko laua noho ana me Hamanalau, a hiki i ka wa i make ai o Hamanalau. Kamailio aku la no o Kaukanapokii mai ka mua a hiki i ka make ana, a hiki no hoi i ke ola hou ana o Hamanalau, a me ka hoi ana mai a laua a noho ma kahi hale o ka lu-ahine-kaika-pu, a kakou i kamailio mua ae nei, a me ka uhaele pu ana mai no a lakou a ma ka hale lanai hula i ua po nei, a hooki iho la o Kaukanapokii i kana kamailio ana. A i lohe hou ana o Kaihuauwaalua i ke ola hou ana o Hamanalau, o ka ninau hoomaopopo loa mai la no ia o ua kanaka hai-na la. A ma ko Kaukanapokii hoomaopopo loa ana'ku ua ola io o Hamanalau, aia ma ka hale o Kaukaopuaolono kahi i noho ai. KE KENA ANA O KAIHUAUWAALUA I NA KANAKA E KII A E HOIHOI MAI IA HAMANALAU ME KE ANO HANOHANO. I loa no a pau ae ka Kaukanapokii kamailio ana, oiai hoi ua kamailio mai la kela ma ke ano hoopokole, o ke kena ae la no ia o Kaihuauwaalua i na kanaka e ku pohai mai nei iloko o ka au-olo lanai, e kii aku ia Hamanalau e hoihoi mai ma ke ano hanohano o Ka Moi wahine. Aole kanaka hoole i ka olelo a Ka Moi, a he mea hou no hoi ia e hoopau ai i ko lakou hoomaloka, o ko lakou hele aku e ku-ike. Ke paukiki wale la lakou la i ka hele me ka hoihoi a hiki i kahi o ka luahine. I hiki aku ka hana, o kahi luahine wale no ke noho ana, o ka hoi ana'ku no ia. I ninau aku ka hana o na Ilamuku o ke alii ia Kukaopualono. "Auhea o Hamanalau." Pane mai ka luahine, "Aole i hoi mai nei." "He oiaio aenei kau mea e olelo mai nei, ia nei o Hamanalau me oe i keia po iho nei, a me keia la i hala iho nei, o Hamanalau a me Kaukanapokii," wahi a lakou, Ae aku no keia. "Ae, ia nei no makou kahi i moe ai, a ao aenei keia po, a mai keai la hoi a po iho nei, hele aku nei no makou a ekolu i ka nana hula, a i ka uluaoa ana o na kana, oia no ka wa i nalowale ai, a naku hele mai nei no hoi au i ka'u hele, aole hoi au i ike i kona wahi i hele ai." KA LAWEIA ANA O KUKAOPUALONO I KAHI O KAIHUAUWAALUA E OLELO PONO AI. Mamuli o ka loaa ole ana o Hamanalau i ka huakai huli o keia po, nolaila, ua hopu ia o Kukaopualono a laweia i mua o Kaihuauwaalua, a i ka hiki ana aku, aole o Hamanalau kekahi. Ninau mai ke alii, hoole aku na Ilamkuk, "aole i loaa, ua hooiaio mai nei no nae keia, ua ike no ia ua ola no o Hamanalau, a ua noho pu no ka me ia, a hele pu nui mai nei no ka i keia po nei. A hiki i ka wa i uluaoa ai na kanaka, oia ka wa i nalowale ai. A i ka ninau hoomaopopo ana'ku a ke alii i ua o Kukaopualono, hooiaio mai la kela me ka hoohiki pu mai ma ka inoa o Pele. A olelo hou aku la o Kaihuauwaalua. "A heaha kou mea i hoio malu ole mai ai e hai ia'u, a na makou ia e kii aku me ke ano hanohano nui, a i wahi e hiki io mai ai o Hamanalau i mua o ko'u alo nei, me kuu ike io aku ua ola o Hamanalau, alaila, e loaa no ia oe ke kulana hanohano e like me kekahi poe alii hanohanno e noho nei malalo o'u." Olelo mai kela. "Ua papa ikaika loa mai o Hamanalau ia'u, aole au e hoike, aia a hiki ia nei, oia no kou wa e ike kino ai ia ia. A i ko kakou nana ana ae nei hoi ia ia i keia po, aole ae nei oia." (Aole i pau.)