Ka Nupepa Kuokoa, Volume VII, Number 9, 29 February 1868 — HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA. [ARTICLE]

HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA.

I laweia mailoko mai o na kaao kahiko o Hawaii nei. HELU 10. I ka hala ana o na la elua, a i ke kolu o ka la, lohe pono loa aku la keia i ka walawalaau koke mai me ka hoomau no nae o ka ua i kana haalokuloku ana. Aole no nae hoi o ka ua e moku kahaku ai na kahawai, a e ino ai ka aina, aole, me he ano ua pohu la, e kulu palakaikahi ai. I ka ike pono loa ana'ku o ka Ma-kaula, e pee loa ae ana keia iloko o ka nahelehele. Ua hoomakaukau mua keia he wahi papa-aina a waiho ma ke alanui a Hamanalau e hoi ae ai, na ai o ka nahelehele, a me na ai kamaaina mai o kai, a me kekahi mau ia, o ka ia nei hana no ka pee loa a nalo. I ke ahiahi ana ae o ua la ekolu nei, oia ka wa o Hamanalau i hiiki mai ai ma kahi a ka Ma-kaula e noho nei. I ka nana hoaiki ana aku a ua kanaka nei, aole ike pono ia aku o ke kino holookoa o Hamanalau, ua hele a luluu i na lau nahelehele o ke kuahiwi, a o kona kapa aahu no ia, ua hele ke poo a wehiwehi i ka lei lehua e haiamu ia ana e na manu. A i ka nana pono ana mai o Hamanalau i keia wahi pa-pa-aina, ke hookuemiemi hope la o Hamanalau no ka makau. A i ka ike pono loa ana 'ku o ka Ma-kaula, e hoomau aku ana keia i ka pule me ka manaoio loa e loaa ana no ia ia, a e laka ana hoi. O ka hele hoonenene mai la no ia o ua o ino o Hamanalau a hiki i kahi papa-aina. A pane iho la o Hamanalau pekeia. Eia no nae paha oe ia nei e Kaukanapokii e, hoalohaloha wale. Kuu kaikunane mai ka halelau o uka, Mai ka hale kipeapea malu i ka palai, Hoanoho hoolohe leo o ke kahuli, E huli mai ana oe e imi mai, Eia au la i ke kuahiwi, I kela kualono pali kawahawaha, He wahawaha ke kane he hai-na, Lawea ia aku a ke kuahiwi, Loaa ka hoa moe o ka manu, He manu he kino manu no Ku, O Kukonaikepoomalolokuokalani, He kamalei na Kaukanapokii, I hanai makua ole ai no eE hele mai e - eia no au la. A pau ia mele ana a Hamanalau, hoi iho la keia e lalau i ka ai, ka maia, kela ano keia ano, ai oe la me ke ano mu-kamu-ka, aohe nei o ka ai o ka pono, he okoa no hoi ka

ai a ka ulaia, ke ai la, a ke hoolei la ka nui.

A pau ka ai ana, hoi iho la keia noho pono ma kahi omamalu kupono, hookahi no a ia nei hana ha kui lei, o kela ano o keia ano, a papahi i ke poo, a me ka ai. A pau ke kui lei ana, pane wale iho la no o Hamanalau. "Eia no hoi paha oe ia nei e Kaukanapokii e pee mai nei la; pee mai nei nae hoi oe ia'u. Auhea ka hoi ke kaikamahine a kaua;" hoi iho la no o ua o Hamanalau uwe no i ke kaikunane, o ka uwe no o ke oli, e like me ke mele e loaa ana ia ia ke hapuku ae, e ohikui ai, a ma ka nana ana'ku nae a ka Ma-kaula, ua ane ao kanaka mai, a pela no hoi kakou e nana like ae ai. Hoomakaukau iho la o Hamanalau e hiamoe, a pela no hoi ka Ma-kaula, ke walaau wale mai la no nae o Hamanalau a o ke ao no ia oia po. A i ka wanaao o ka la 4, hoomakaukau iho la o Hamanalau e hoi i kai, a pane iho la oia penei. "Kai ka hoi kahi keiki pee loa mai o oe e Kaukanapokii, o noho no hoi ha ka e na wahi keiki ia nei, e hoi ae au i kahi o na makua o kaua." O ka iho aku la no ia. A i ka liuliu ana aku o Hamanalau, e hoi aku ana ka Ma-kaula mahope, a kahi e noho ai o Hamanalau, noho e wale mai la no ua kanaka nei ma kahi e. He lohe ana nae ka ia nei i ka namunamu o ua o Hamanalau. "E hoi mai ana no ka hoi ua wahi keiki nei la, haalele hoi oe i ke kaikamahine a kaua, ke uwe holoholo wale la paha oe i ka makua ole." A pau keia namunamu ana a ua ulaia nei, o ke ku ae la no ia hoi ana i kai, o ka Makaula aku no mahope, oia hoi no ka Hamanalau a komo ana iloko o ua hale nei ona i hoomakaukauia ai; o ko Hamanalau ike aku la no ia i na mea hoowehiwehi o ke kuahiwi, ua ulua ae a loko o ka hale, hookahi ka hauwalaau like ana me na hoa manu ona. Ilaila wale iho la no o Hamanalau e a pakau ai a luhi pu wale iho la no, ia luhi ana, e kuu aku ana kela hiamoe. Ua hele a luhi wale i ka hele ana o ka nahelehele. A i ka ike pono ana o ka Ma-kaula, ua hiamoe loa o Hamanalau, o ka malie loa iho la no ia o ka ua i ke ahiahi o ka la 4, o ko ia nei kii aku la no ia ia Kaihuauwaalua, a me na poe kanaka e lawe mai i ka upena e hoopuni mawaho o ka hale. A i ke aumoe ana iho, ua paa pono mai la o waho i ka upena a pau, a mawaho loa mai ka upena nae, a o ka upena punawelewele loa mai mawaho loa, oia ka upena i paa ai. Ke hiamoe nei no o Hamanalau, a ao ia-po, mai ia la a ahiahi, a hiamoe hou no a i ka wana-ao o kekahi la ae. Pau paha ka maluhiluhi, a puoho hou mai la, a no ka hauwawa mawaho, ala pioo ae la o ua o Hamanalau me ka hoomakaukau e

holo. Kai no la hoi ua pau ka ahiu, o ua wahine hoanoho nei o ka pupu kanioe, eia no ka ke kawele nei no. Ke auku wale la no ka ihu o Hamanalau ma o a maanei, a o ka puka aku la no ia e holo. I holo aku ka hana, ua paa mai o waho i ka upena, e noke aku ana keia i ka haehae i ka upena, he mea liilii wale no ka hoi ia i ua o Uhu-ma-kaikai, a nawaliwali iho la o Hamanalu i ka upena-nae, a paa aku i ka upena punawelewele. Ua ike no kakou ia upena, he upena pipili; ke pa iki ae ka pinao, a me ka pulelehua, a me ka nalo, o ka pipili ae la no ia, a lilo o Hamanalau ilaila e lohi ai. Hiki aku la ka Ma-kaula, a hoopa-e leo kanaka aku la me ka namunamu pule no nae. A ma ka nanea loa o Hamanalau i ka lea o ua Ma-kaula nei i ke oli ma ke ano pule, ua holo maikai wale no na pule ana a pau elima, aole i hewa, a ka-hea aku la ua Makaula nei i ka inoa o Hamanalau. O ke o mai la no ia o Hamanalau me ka akaaka, a kulou iho la ilalo me ke ano hopohopo. A kahea hou no ua Ma-kaula nei me ke ano leo nahenahe loa. O ka eu mai la no ia o ua hiwahiwa nei hoi a kakou, he mea ole ka hoi ia i ka manao o ka ulaia. O ka uhoi aku la no ia iloko o ka hale e u noho malie ai, o laua wale no ia po me ke ao, me ke ano hoomalimali no. A ike pono loa iho la ka Ma-kaula ua ola loa, a ua oluolu kupono, o ke kii ia aku la no ia o Kaukanapokii a me ke kamalei a laua. A i ka halawai ana ae o ke kaikunane, a me ke kaikuahine a me ka hiapo a laua, he mea e ka oi aku o ke aloha nui wale iwaena o lakou a kakou no hoi e hoomanao ae ai, ina o oe kekahi ia kulana.

Ke uwe helu mai la no Kaukanapokii, no keia hoolauwili mau ia o ke kaikuahine; a ke hoomanao ae la ua wahi keiki nei, no na hana kupanaha ana i hana ai, i loaa mai ai keia mau haawina ino i kona hanau mua kaikuahine. I ka wa e noho ana i Kaala, aole wahi i poino a manuheu iki o Hamanalau, he maikai okoa no mailuna a lalo. Ua hanai puu-ole ia, a kee ole no hoi e ko Hawea hoopunahele ana. Eia ka hoi kahi e mainoino ai ke kaikuahine; a ma ia mau manao e loku ana iloko a hoopuka ma ka uwe-helu ana. A pela no hoi o Hamanalau, a he mea ano e no hoi ia laua ka loohia ana o keia mau popilikia.

I ka pau ana oia haalokuloku, e uwe kumakena ana lakou me ka haaloulou nui ana. Ua ninau koke o Hamanalau ia Kaihuauwaalua ma; haiia aku la no, aia no i ka hale. "Aole ka paha lakou e hele mai e ike ia'u," "he hele mai no ke kii ia aku," wahi a ka Ma-kaula. O ka hoounaia ae la no ia e kii ia o Kaihuauwaalua hai-na nui wale ka hoi o ka Mokupalewale, a me na kahu o ua Alii la. KA HALAWAI ANA O HAMANALAU ME KE KANE ANA ME KAIHUAUWAALUA, A ME KE KAMAILIO PU ANA NO LAUA IHO. I ka hiki ana mai o Kaihuauwaalua iloko o ka hale, a ike maopopo mai la i ua wahine, he mea e e aloha, a me ka pau-mako, me ke noi mai ia Hamanalau, e hoomaikai aku ia ia, no na hana ino ana i hana kumakaia aku ai i ka wahine. Na kakou no ia e nana pu ae i ke ano hoomaalea o Kaihuauwaalua. Aka, e nana ae no hoi kakou i ka olelo hoino no a Hawea, kai no la hoi ua pau, eia no ka ke kawelewele nei no. A i ka hui ana aku he kane a he wahine ma ke ano launa ana, a kamailio a paina ai no hoi. A ma ka nana ana'ku no hoi a Hamanalau i ke kane o kamaha-ku o na la opiopio; a he mea e no hoi ke aloha, aka, kaupale hou ia mai la e na olelo a Hawea, ma kana hoomanao hou ana ae i ka wa ana i hoi uhane ai i Oahu. A ma ka nana hou ana ae no hoi i ka hana hookumakaia a ke kane, nolaila, loli wale iho la no ka manao i o, a ia nei no hoi e lauwili ai.

Ke kulou nei no o Kaihuauwaalua me kana ukana nui no he waimaka, e hookulukulu mau ana no me ka mao ole ae. Pane mai o Hamanalau me na olelo waipahe i mua o ua kane. "Eia nei e kulou nei," ea ae la ua kane a nana aku la. "Aloha no hoi oe e ke kane, kai no paha he pono keia au, o kou imi ana ae hoi ia'u a loaa au i ka hale kaupoku kiekie; a lawe naaupo mai oukou ia'u mamuli o ko ia nei makemake. (Kaukanapokii.) E pepehiia ia iho no la paha wau e oukou ilaila, ina no la hoi aole e ikea keia mau hailona kupanaha i loaa mai nei ia'u." Aole hoola ia mai nei hoi au a Hawaii nei, kai no hoi o ka pono ia. Ike iho oe ua hapai au i ke keiki a kaua, haalele iho oe ia'u i kai nei, e noho makamaka ole i kou wahi. A no kou noho hoi i uka, owau no o ka wahine aloha ia oe e ke kane, ukali aku no au ma kou hope, me kou ike mai no nae he luuluu ko'u, a he kaumaha hoi i neia mea he opu keiki, naku aku au i keia nahele laau loloa, e like no hoi me ka nahelehele o kuu wahi i hanai ia ai. A hiki hoi au i uka a noho pu me oe; aole i liuliu iho ka'u noho pu ana me oe; imi apa hou no hoi kau hoi o ke kai nei. Kai no paha o ka hoi la hoi kau, a lihi wahi manao ae la hoi e he wahine; he ole loa no, elua no huakai ai o ka lawe ia ana ae o ke oki no ka ia, oi noho mai maua me ka poki nei o kaua, a hanau

wale ke keiki nei, akolu makou o k anoho ana o ka uka. O ka nui ahonui o ke kaikaina nei o kaua i ka laulele i ka nahelehele, e naku hele wale aku ai no iloko o kela palapalai, iloko o keia ulu-i-e; loaa mai la kahi ai, pu-a iho la i ka waha o ke keiki. Aole hoi ka nana ana ae i ko'u nahelehele, ua kanu ia e ko'u kupuna wahine na mea a pau a ua lako. A ma ko'u ano hanau keiki ana, ua kau mai ia'u ke ano maimai, a he ano aloha mai no hoi kekahi ia oe e ke kane; o ka make ae hoi a ka pololi, nolaila, waiho ko'u mau iwi i keia uka, ina la paha owau ke kiai o keia kuahiwi, e ole hoi ka nui ahonui o ke kaikaina nei o kaua, loaa ana ia'u keia mea he ola hou ana, a hoi hou i ke ao malamalama. A oia oe eike mai la ia'u e noho kino aku la, a ike aku au i kou mau helehelena, a pela hoi kou ike ana mai ia'u

I hoi mai hoi maua me ka manao e halawai kino hou kakou, eia no ka hoi keia pilikia hou, ike ole ia ae, poele mai ka opu kahi o ka manao, a eia no ka ia ka nahelehele ia i hele aku nei, opea no hoi ua mamo a ka nahelehele, ke hookolo la no i ka nahelehele. Nolaila, loaa mai la no hoi ia wahi olelokahiko a'u i lohe ai. "He mea mau no ka ia mai ka poe kahiko mai, aole no ka mai a kaua ae nei. Ke noho pu la no ka ke kane a me ka wahine, a ke hapai iho ka ka wahine i ke keiki. O ka hoonana-au aku la no ia o ke kane, a kumaka iho nei no hoi kuu ike ia oe." Ia Hamanalau e kamailio ana, aohe waimaka paa o kela a me keia poe hoolohe mai; a he uwe ku-o maoli mai no ko kekahi poe.

A pau ka Hamanalau kamailio ana; pane ae la kekahi poe pili i ke Alii. "Kai no paha keia laweia aku o ka ai e hoouna pinepine ia aku nei, ua hiki aku la hoi i o olua la, eia no ka paha i ka nahelehele wale no kahi i hoolei ia ai." Nana pono ae la o Hamanalau i ua kanaka la e olelo nei me ka maka kukona, a paepae ae la ka lima i ka auwae, me ka hoomimino ae i ka ihu, a ho-i-ika ae la i na maka; a ninau hoohuoi aku la. "Uhu! pehea!" A ike mai la ua kanaka nei ua ano e na helehelena o Hamanalau, nolaila, olelo hooemi iho la i ka leo me ke ano hopohopo, a pau ua mau olelo la mamua ae nei. I mai la o Hamanalau me ke ano naauao. "Ae, i noho mai au i ka hale kane e noho pu ke kane me ka wahine, a ike aku i ke kane, ono ka ai ana i ka ai a ke kane, a pela hoi ke kane ke ike mai i ka wahine, ono no hoi kaua ai ana i ka hale o mua, a owau hoi, i ke kuahiwi ka wau e noho ai, a he manu hoi ko'u hoa ai. A o ke kane nei hoi noho ia ia kai nei, he poe hoa e aku la hoi kona hoa ai. I laha mai anei ia wai ia; pono no paha ka lawe ana ae a kanaka a hoolei i ka ai i ka nahelehele; i noho ka ia ke kumu nana ia huakai lawe ai, i pono paha ke kanaka i ka luna. A i pono hoi ka luna i ke kanaka, he nana aku no aohe e loaa ke kane e like la me kei akane awahua nui wale, a aloha ole no hoi, (he oiaio no ia.) A pau ka Hamanalau olelo ana. Pane mai o Kaihuauwaalua. "Aohe a'u olelo e ae e pane aku ai ia oe, o ka mihi wale aku no i na hewa a'u i hana aku ai ia oe, mai ka mua a ka hope, o kau no ia e kala mai." Ae mai la no o Hamanalau. "Ae, ke kala aku nei au ia mau hewa ou. He nani no ia ua ike mai la no oe ia'u, a owau hoi ia oe, a ua loaa iho la no ke kaikamahine a kaua, a he alii no oe no Hawaii nei, aohe oe e nele i ka wahine, a owau hoi, e hoi ana no au i Oahu, e noho pu ai me ko'u makuakane, a me ko'u makuahine, a me kuu kupunawahine a oukou i ike ole ai, a i olelo pu ole ai hoi, no ko oukou lawe ana mai ia'u. Nolaila e-a, aole au e noho i Hawaii nei."

Ma ia olelo kaukau a Hamanalau; he mea e ke aloha hookamani o ua kanaka hai-na wahine nei, a ua aloha pu no hoi me ka poe e hoolohe mai ana. A ke hoomanao ae la lakou i ka olelo wanana mua a ka Ma-kaula. Pane mai o Kaihuauwaalua. "Aole paha pela e ka wahine, kai no ua hoi mai la no oe, he kane a he wahine, a o ke keiki no a kaua, aohe no he mau alii e ae o Hawaii nei, o kakou wale no; a o na mea no hoi i hala mahope, ua hala aku la no ia, o keia mua aku ka kakou mea nana aku." I mai la no o Hamanalau. "Aole au e noho me oe, o ka waiwai au i olelo mai nei e pili ana ia Hawaii nei, aole ia i oi aku mamua o ka ko'u mea nana i hanai, he oi loa aku ia, he ai luhi ka hoi kau, na ke kanaka e halihali mai, a i molowa mai ke kanaka o ka hoka iho la no ia. Nolaila, lawelawe paka no oe i ka kaua, o oe no paha ke noho e ai i kau waiwai, ua maa hoi aenei oe i ka ai pu ana me ke kane a me ka wahine. O oe wale iho nei no ka hoi ia i noho iho nei, oia hoi e owau kekahi." Ma keia mau k ke olelo ana a laua nei, Pane mai o Kaukanapokii. "E kuu hanau mua, aole ka ou aloha mai i ka olelo a ka kaua kane, e kaua aku nei ia oe, e noho pu ae kakou, noho mai olua noho aku au, o ke kamalei a kakou." Pane mai no o Hamanalau. "Noho ia hoi paha i ko puni, he hooholoholo waa; heaha hoi aenei, ua ko iho la no ka hoi kou makemake, heaha hoi anei ka hewa, owau no o kaua ke hoi ae e ike wahi hulu makua aku. Noho no hoi paha oe i makua no ke keiki a kaua." (Aole i pau.)