Ka Nupepa Kuokoa, Volume IX, Number 15, 9 April 1870 — KA MOOLELO O KALELEALUAKA. KA IHU KAE-A-E-A O LIHUE, KAUAI, KA OLALI HOI O KONA MAU LA U-I. [ARTICLE]

KA MOOLELO O KALELEALUAKA.

KA IHU KAE-A-E-A O LIHUE, KAUAI, KA OLALI HOI O KONA MAU LA U-I.

HE MANAO HOAKAKA NO KA MEA KAKAU KAAO. Ia oukou hoi e ka poe e heluhelu ana i keia Kaao, ke puka aku imua o ko oukou alo, ke kauoha aku nei au ia oukou, e heluhelu akahele, i maopopo ka io a me ka iwi, kahi ono hoi a me kahi hoopailua, a na oukou no ia e kaana pono iho, malia paha, ua alo i ko'u maka kekahi hua a mau kiko paha. E hoomaka ana kakou e kamailio no Kaopele, oia hoi ka makuakane o ka mea nona keia moolelo. No Kaopele. Ua hanauia o Kaopele, ma Waipio, i Hawaii. Aia nae ma kona wa i hanauia mai ai, aole i ikeia he hanu ola kekahi i ikeia iho iloko ona, aka, ua hoomaemae ia iho la ua keiki nei a maikai, a hoaahu ia iho la i na kapa keiki i hoomakaukau ia, a waiho iho la. Ua pau elua koi kukui o ke kakali ana no ka puka mai o ka hanu, a i ole la hoi, o ka nape ae la hoi ma kahoupo a ma ka manawa la hoi, he ole loa no. A no keia mea, ua haohao loa ka manao o na makua, nolaila, hooholo iho la laua i ko laua manao, e kiola i ua keiki nei. Lawe ae la ka makuakane i ua keiki nei, a waiho aku la ma kekahi poopoo pali, a malaila keia i waihoia ai, mai ka malama o Ikiki a hiki i ka malama o Ikua, kui iho la ka hekili, olapa mai la ka uwila, nei hoi ke olai, naueue ae la ka honua, hiolo iho la na pali paa, ua iho la ka ua koko, pio iho la na anuenue ewalu ma ka puka o kahi poopoo pali o ia nei i waiho ia ai. Ia manawa, ala ae la ua keiki nei, a nana ae la ma o a maanei, a hookani ae la i ka ulili a kamalii he uwe. A pau kana uwe ana, kahea mai la oia i kona mau makua, ma ke mele, penei: Kau wale mai la no ke ano aloha, E na makua i lawe kiola ia'u, I ka pali - e i ka pali, Pali lele Koae, ke aloha ole; E waiaalaia kuu makuahine, E Waimanu - e kuu makuakane - la - e, Kii mai olua ia'u. A lohe na makua i keia leo, puiwa ae la ka makuahine, me kona manao maoli iho no nae, o ka laua keiki no, nolaila, pane aku ka wahine i ke kane, "Ei nei, he leo hoi keia e kahea mai nei ia kaua e kii aku, me he la o ke keiki no paha a kaua, e aho e hele ae oe e nana, malia paha o ke keiki no a kaua." Pane mai hoi ke kane me ka hoomaloka, "Oko hoi ha ua waiho ana-a-eono malaa ola mai? Nawai la hoi e ola mai ka mea i make?" Pane hou mai ka wahine, "Ka! O hele hoi paha e nana." A no ka pakela koi loa no hoi o ka wahine, (e like no hoi me na wahine o keia wa a kakou e ike nei i ae launa ole, aia no ke oki a ko, a pela no hoi keia wahine) ku ae la ke kane a hele aku la me ka huhu nui, oiai ua pii loa ae la kona wahi kai, a ke namunamu hele la, me ka haku paha i manao, ina e hele au-a aole i ola kela keiki, eha loa hoi oe ia'u e na wahi wahine. Pela io no paha kona manao i ka nana aku. Eia nae; iaia e hele ana a hiki ma kahi ana i waiho ai i ke keiki, i nana aku ka hana, aohe ke keiki o loko; alawa ae la oia ma o a maanei, aole no; a i nana aku ko ia nei hana iluna, e noho mai ana

ua keiki nei iluna o ka laau, e haku lei lehua ana. A lohe ua keiki nei i ka owe ana mai o ka makuakane, ea ae la kona mau maka iluna, a ike mai la i ka makuakane e ku aku ana me ka eehia no keia mea kupanaha loaa na i ike ai, me ka pane wahi huaolelo ole aku o ka makua i ke keiki. A liuliu wale, pake aku la ka makua i ke keiki, "I kii mai nei au ia oe, e hoi kaua i ka hale." Aole no hoi he hua pane mai a ke keiki.

Lalau ae la ka makuakane i ua keiki nei, a hii ae la ma kona mau lima, a hoihoi aku la i ka hale.

I ko laua nei hoea ana aku ma kahi ahui mamua pono mai o ko laua hale, o ka ike mai la no ia o ka makuahine, uwe ae la oia me ka leo nui e like me ka mea mau o Hawaii nei. A mahope iho, ui ae la ke kane i kana wahine, "Owai la auanei ka inoa o ke keiki a kaua?" Pane mai ka wahine, "Ua manao au e kapa i ko ia nei (keiki) inoa, ma ka inoa o ke akua o kaua, oia hoi o Pele." Holo like ae la ia manao ia laua, a kapa iho la hoi i ka inoa o ko laua makahiapo o Kaopele.

Oi noho aku hoi lakou nei a hala ka malama o Welo, a kau hoi ka mahina i o Hilo, o ka malama o Ikiki. A ma ia la nae, oiai na makua e walea ana i ka mahiai, i hoi mai ka hana i ka hale, e waiho mai ana ua keiki nei i ka hiamoe hanu ole. Ike iho laua ua make ka laua milimili, hooho ae la laua me na leo kumakena no ka minamina. A mahope iho hoi, i ka wa i pau ae ai o na manao kupikipikio nui loa, hana iho laua i hooleinamoa, (hikie-e) i wahi e waiho ai no ke kino make o ka laua keiki.

I ka makaukau ana hoi o ka laua mea i hana ai i wahi e waiho aku ai i ke kino make o ka laua keiki malaila, a noho iho la laua me ka u a me ka minamina; pela mau aku -a-loihi na la, palaka-a-poina pu iho la ka hoomanao ana no ka laua keiki, a noho wale aku la ko laua me ka palaka, a i puiwa laua nei i ke kamumu o ka hekili, i ka hoonaueue hoi a ke olai i ka pali o Waipio, a hui pu mai la ia leo wawa me ka leo heahea mai a Kaopele i kona mau makua, "Ea! Ea!! Kii mai olua ia'u!!!"

A lohe aku la na makua i keia leo, i huli ae ka hana, o ka laua keiki no, e papio mai ana ke alo ilalo. Ia wa no, lana koke ae la ka manao iloko o laua, na ke akua no o laua i hoola mai. A no keia ano, pau ae la ko laua manao kanalua no ka laua keiki, ina e loohia hou aku oia i ke ano e like me ia, oiai he mea hiki wale no i ko laua akua ke hoola hou mai. Aka nae, ua kuhihewa laua ma ka manao pela.

Mahope iho, hai mai la ua keiki nei i na makua, i ka i ana mai, "O keia mea kupanaha a olua e ike nei ia'u, he puni na'u ka hiamoe. Ina wau e hoomaka ana e moe, o ko'u hele koke aku la no ia me Poliahu ma i ke ao lele. Eia nae; ia ma-kou-a he lehulehu wale e ao mai nei, a owau no ka oi aku. Ua hiki ia'u ke lele a puni o Hawaii nei, o Maui, o Oahu a me Kauai i ka la hookahi, a hoi mai no ianei. Ia'u nae e lele makaikai ana i keia mau mokupuni, hookahi wale no aina a'u i makemake o Kauai, oiai he nui loa ka ai, ka i-a a me ka wai. Ke manao nei au, e noho au me olua a nui, hele au, a o ko'u aina ia e noho ai a hiki i ko'u make ana." Oi noho aku no hoi lakou nei-a a nui loa ae la ua keiki nei, me ka mau no nae o kana puni he hiamoe. I kekahi la nae, olelo aku ua keiki nei i na makua - aole nae ia he leo no ka olioli a aloha makua hoi, aka, he leo ia no ka hookaumaha i ka manao o na makua, i ka i ana mai, "E hele au. Aloha olua." Ia manawa i kaana like ia ai ke aloha puanuanu a pumehana paha mawaena o na makua a me ke keiki, ka mea e wehe ana i ka pili aloha me ka makua. A pau ia hana kaumaha a ke aloha ia lakou, oia ka manawa i weheia ae ai ka uwepa paa o ka olioli. Honi aku la keia i ka ihu o na makua, a lele aku la keia ma kona alanui i ao ai i kona wa e hiamoe ana, oia hoi ka lele. Iaia nei nae e lele ana a hiki ma Kula i Maui, noho keia (Kaopele) malaila, he mahiai ka hana. Kanu keia i na mea kanu a ulu, a kokoke hoi e oo na mea ai, a e komo mai na hua i ka waha, hiki ana ka puni a ua kamaeu nei a kakou, a o ka lilo aku la no ia i ka hiamoe, waiho iho

la na mea kanu, pau i ka ai ia e kamaaina. Oi moe hoi keia, a i puoho ae ka hana, aohe mea kanu i koe, nolaila, haalele iho la keia ia Kula, lele mai keia a noho i Kapapakolea ma Moanalua, Oahu, mahiai no keia a kokoke e komo mai na hua i oo i ka waha, hiki ana no ua puni palaualelo nei ana o ka hiamoe, a o ka hiamoe aku la no ia: a hala ae no ka hana, ua pau no keia mau mea kanu i ka hoopuhiia. Haalele no keia ia wahi, a lele aku la a noho ma ke kula o Keahumoe, ma Lihue, mahiai hou no keia, a hiki no hoi ua puni nei ana, o ka hiamoe aku la no ia. Oi moe nae hoi keia a ala mai, e ulu ana no ke ko, ua moe a ala mai, ua hele-a palaku ka maia, ua ahuwale hoi ka uwala aohe lepo. Haalele no keia ia wahi , hele aku a noho iuka o Lahuimalo, a noho no keia mahiai, a kokoke no hoi e o-o, hele aku la keia e auau i kahawai, o ka moe aku la noia iloko o ka wai, a na ka wai i lawe aku kona kino hiamoe, a pae ana i ke one o Maeaea. (Aole i pau)