Ka Nupepa Kuokoa, Volume IX, Number 18, 30 April 1870 — Ka Nupepa Kuokoa. KA MOOLELO O KALELEALUAKA. KA IHU KAE-A-E-A O LIHUE, KAUAI, KA OLALI HOI O KONA MAU LA U-I. [ARTICLE]

Ka Nupepa Kuokoa.

KA MOOLELO O KALELEALUAKA.

KA IHU KAE-A-E-A O LIHUE, KAUAI, KA OLALI HOI O KONA MAU LA U-I.

Ko ia nei ku ae la no ia hele ana, a ku ana imua o ke'lii. Ninau e mai la no ua alii nei me ke ano hooio, " Heaha la kou kumu ?" I aku o Kalelealuaka, "Aohe o'u kumu, aka, eia no ko'u kumu la o na iwi ; i eo no hoi ia oe, liJo ktia mnu iwi ia oe, a i eo hoi oe ia'u, lilo no hoi kou mau iwi ia'u." Ua apono mai la no ke 'lii i ka ia nei mau olelo, a hooholoia iho la no ka pili a me ka mokomoko ana ; a kukuku ana laua nei imua o @hoa, hooho ia mai la ka mea hooulu o ia manawa, penei ; "Ka—ne pu-a—a e nahu a—ua a—lia i—oki ka—ai-na—a ka hewa—he—wa he-u." O ka manawa no ia i ulule iho ai o ua mau moho nei a kakou. Aohe ko hui i kui mai ua alii nei, ku e no iaia nei, a palahahuli ana ka waha aiai ilalo ; a ia manawa no keia i lalau iho ai i ke kino o ua alii la e moe ana me kanu ole, a paa ae la i kona mau lima, a o ka manawa no ia i lele aku ai me ke kaumaha ole iho, a kapahli ana i ke alo o ka makuakane ua alii make nei. Ia manawa i hai ae ai ka makuakane i ka heana a ke keiki iluua o kahi heiau a ua koa nei a kakou, oiai ua hana no laua i kekahi wahi heiau a paa, aole nae i noa i ka mohai kanaka, akahi no a noa i ka mohai alii. Oi noho aku no hoi keia me na makua, a kukui ia mai ana ka ikaika o-ke-kahi kanaka, no Hanalei, aole no keia i

hai aku i na makua i kona manao, aka, o ke ku ae la no ia hele ana, a hiki ana i Hanalei. Hiki aku nae keia, aohe no i lealea na'lii. Noho iho la hoi keia a huhu, kukulu ia ka hana a na'lii, oia hoi ka ooihe i ke kumu niu. Ke nanea la kela i ka nana i ka hana ana, a pau wale ae la no. Ia manawa keia i ku ae ai iluna, a pane ae ia imua o ka aha makaikai e nonoho mai ana a puni, "Ka! pela ka ka hana o ko oukou ooihe ana, he holo aku a hiki i ka niu, hoopa aku. I ko makou ihe ke hana mai la ea, he hina ka niu, [illegible] ka, aohe wahi mea a holu aku o ke kumu niu." Ku mai hoi kekahi kamaaina a pane mai, "Ua aa ka paha oe e ooihe pu me ka'lii o makou, oiai oia hookahi no ka oi o Hanalei nei, aohe ona ua e like ai." Ke kakae wale ua kanaka nei, a ku ana imua o ke'lii, a olelo aku la, "E, auhea oe, he wahi keiki hoi paha i olelo mai nei, aole ka olua i pahu ae nei i ke kumu niu, i holo wale aku nei no ka oe a hiki i ka niu, hoopa wale aku no, aohe ka oe e pahu ana; me he mea la, ua aa paha kela keiki ia oe?" I mai ua alii nei, "Ae, hoi hoi ha oe a olelo aku, e hele mai e ooihe maua, malia he ikaika io no hoi ia." O ka hoi mai la no ia o ua kanaka nei a olelo mai la ia Kalelealuaka, "I kauoha mai nei ke'lii ia oe, e hele olua e pahu i ka niu." O ko Kalelealuaka ku ae no ia a hele ana, a ku no hoi ma ke alo o ua alii nei. Pane mai no hoi ua alii nei, "O oe no kai olelo mai nei, aole au e pahu ana i ka niu?" I aku o Kalelealuaka, "I mea wale ae no hoi au, pa iho i kanaka, o ka hele io mai nei no ka ia e olelo ia oe." Pane hou mai no ua alii la me ke ano kanalua, "Ka! ua aa paha oe e ooihe pu me a'u?" I aku no hoi keia, "He ole no la hoi kahi, ke makemake no hoi ke'lii e ooihe pu me a'u?" Aohe hana i koe, o ka ulele wale no koe i na ai a ka ui. Ia manawa nae hoi i ninau mai ai ke'lii, "Heaha kou kumu pili?" I aku keia, "Aohe o'u kumu, aka nae, hookahi no kumu o kamahele a o na iwi; i eo no ia oe, lilo au ia oe, i eo no hoi oe ia'u, lilo no hoi kou mau iwi ia'u. Aka nae, ina no au e lilo ia oe, aohe no au e hilahila, oiai ua akaka no ka make nau na ke kanaka nui, eia no ka ole la ia'u. Ina oe e make ia'u, waia oe ke kanaka nui ia'u i kahi keiki uuku." Ninau hou mai ua alii nei me ke ano hooio a koa hoi, "Iawai ka mua o kaua?" Ia oe no i ke kamaaina - wahi a Kalelealuaka." Ia manawa koke no, i holoholo aku ai ua alii nei, a pahu aku la i kana ihe i ka niu, ao ka luli wale ae no o ka muo o ka niu kai ike ia aku e na mea a pau e na

na aku ana. A pau ae la kana, pane mai la oia i Kalelealuaka, "E, pau ae nei ka'u, o kau wale no koe." Mamua ae nae o ko Kalelealuaka pahu ana i kana ihe, kahea mua ae la ua alii la i kona Ilamuku nui a me kona mau hope, a ku poai ae la lakou ma kahi a Kalelealuaka ma e ku ana. No ko ke alii manao paha, e lanakila ana oia maluna o Kalelealuaka, nolaila, hoomakaukau mua ai oia i poe nana e hopu a pepehi iho a make. Lalau iho la o Kalelealuaka i kana ihe, a hamohamo iho la mai mua a hope, a pane ae la, "Hookaawale oukou!" Ia manawa no i holoholo aku ai keia a pahu aku la i kana ihe. O ia lele no hoi o ua ihe nei a ku aku la i ke kumu niu, o ka lele walawala aku la no ia o ua kumu niu nei a pahu ana ilalo, pokopoko liilii. O ka uwa ae la no ia o ka pihe a haalele wale, me ka huaolelo e puka ana ma ka waha o kela a me keia kanaka, "Ke keiki ikaika - e!" Akahi no hoi lakou a hoomanao ae, o ke keiki keia nana i pepehi mai nei i ke'lii o Wailua a kakou i lohe mai ai mamua. Hooia like ae la no na mea a pau o ke anaina, "Oia no! A oia no!" Eia hoi, i ka wa a ua Kalelealuaka nei i pahu ai i ka ihe a lele, me kona ike ole i ka lele loa ana aku o ka ihe a ku i ke kumu niu, aka, huli koke ae la no oia a hopu i ua alii nei, a he lohe ana aku kana i ka uwa o na kanaka, i alawa aku ka hana e waiho mai ana ka niu ilalo, ua pokopoko liilii. A o ka Ilamuku a me kona mau hope, maule a make iho lakou no ka makau, aole keia i ike iho i ko lakou ola hou ana ae, hao aku la no keia lele

ana me ua alii nei, ua make e no i ka wa a Kalelealuaka i lalau aku ai, a kaanini ana ua alii make nei o Hanalei imua o Kaopele, a nana hoi i hai aku i ua kanaka make nei iluna o kahi heiau a laua i hoomakaukau ai. O ka lua keia o na alii i haiia iluna o kahi heiau a ua o Kalelealuaka i hana ai, a o ka pau ana no hoi ia o kana mau hana kaulana ma Kauai. I kekahi la malie nae o ke ahiahi, huli mai la ke alo o ua o Kalelealuaka nana ia Oahu, me ke kahea aku i ka makuakane, "E Kaopele e." "E o," wahi a ka makuakane. "Owai la hoi kela aina e ku mai nei maluna o kakou?" I mai no hoi o Kaopele maloko o kahi hale kahumu, oiai oia e kui oha ana, "Oahu ia." A ninau hou aku la no hoi ke keiki, "Owai hoi ka lae e au mai nei i ke kai me he manu la?" "O Kaena ia," wahi a Kaopele. Pane hou aku no ke keiki, "Owai hoi ke kuono malalo o ka lae, a owai la hoi maluna ae no o ua lae la?" I mai no ka makuakane, "O Waianae malalo o ka lae, a o Waianae maluna." "Makemakemake mai la ka hoi au i kela aina, e pono paha e holo au e makaikai." Ae mai no ka makuakane, me ka i mai, "O hele, aka, e waiho ae au i keia wahi hana, a e hele aku au e hana i waa nou. O ka hele aku la no ia o ka makuakane, a hana no hoi i ka waa a makaukau, a hapai aku la a hiki i kahakai. E mea ae ana o Kalelealuaka e kau iluna o ka waa, ku ana hoi keia keiki a ninau ana, "E holo ana i hea kou waa e Kalelealuaka?" Pane mai no hoi kela, "E holo ana au i Oahu i ka makaikai." "O kaua hoi ha ke holo, i ike ia aku ia aina?" I mai no hoi o Kalelealuaka, "E huhu ia mai paha auanei oe e kou mau makua?" Pane mai no ua wahi keiki nei me ka maalea, "Aohe e huhu mai, ua ike mai hoi auanei laua?" O na olelo a pau a keia wahi keiki, ua maikai no ia i ko Kalelealuaka manao, a kau pu ae laua iluna o ka waa. A no ka loloa launa ole hoi o ka lauoho o ua Kalelealuaka nei, kapa aku la oia i ka inoa o ua wahi keiki nei, o Kalupe. Ia laua nei no hoi e kau ana iluna o ka waa, pane aku o Kaopele, "Ke holo la oe a pae i ke kuono malalo o ka lae e au mai la la, o Waianae no ia; a hele aku no olua a ke kioawai i ke kula maomao la, o Lualualei ia kiowai. Pii aku olua a kau pono i ke kawa la, o Pohakea ia; a nana iho no olua i ke kula e waiho palahalaha ana la, a e ulu ana no paha na mea kanu, o ke kula ia o Keahumoe; a o na mea hoi a pau e ulu ana malaila, nau wale no ia mau mea a pau, aole he mea nana e leoleowa mai ia oe, no ka mea, na'u wale no ia mau mea a pau i kanu. Ma na hahai a pau a Kaopele, he ae wale no ka Kalelealuaka. (Aole i pau.)