Ka Nupepa Kuokoa, Volume IX, Number 21, 21 May 1870 — Ka Nupepa Kuokoa. KA MOOLELO O KALELEALUAKA. KA IHU KAE-A-E-A O LIHUE, KAUAI, KA OLALI HOI O KONA MAU LA U-I. [ARTICLE]

Ka Nupepa Kuokoa.

KA MOOLELO O KALELEALUAKA.

KA IHU KAE-A-E-A O LIHUE, KAUAI, KA OLALI HOI O KONA MAU LA U-I.

I ka wa nae o Kalelealuaka i oili aku ai a ku ana iwaho, o ka manawa no ia i puiwa ai ua wahi oopa nei, a pau ae la kona noonoo kanaka, a lilo ae la kona manao ma ka eehia a me ka weliweli no keia mea kupanaha. A akakuu iki mai la nae na manao poluluhi, a ike aku la ia i ua keiki eueu nei, ua hele-a "Me he mea i lohia la ke alo o na pali, ka lamalama ula o ke kino o ka laau." A pau kona kilohi ana i ka oiwi oi kelakela o ka lehua maka noe o Kauai, ia manawa keia i pane aku ai, "E, auhea oe, kau mai i ke kua, a iho ae kakou." Pane aku o Kalelealuaka, "Aole, na'u no au e iho aku. Iho aku paha. Eia nae hoi, ia kakou e iho ana, pono no i ka hele imua, mai nana mai hoi i muli nei, nana mai no make i ke kanawai ai popolo o makou." O ka hoomaka aku la no ia o lakou nei e iho - ke iho la lakou nei, ke leel la hoi o Kalelealuaka i Kuaikua, aia ia wahi i ka uka o Halemano. Ke auau la ua kamaeu nei a pau, a hoi ae la keia mai loko ae o ka wai a ku ana i kahonua, ia manawa keia i kapakapa ai i na aumakua ona, me ke kauoha pu aku, e okiia ka omaka o ua keiki nei. Ua hooloheia mai la no ia kauoha, a moku ana ka omaka - kui iho la ka hekili, olapa mai la ka uila, hoonaueue ae la ke olai i ka honua, a holo aku la ka nakolo o keia mau mea a pau, a lohe o Kaopele i Kauai, alaila, huli ae la oia a nana ae la i na ouli o ka lani, a hoopuka ae la i kana olelo kaena, "A-ha-ha, moku aku la ka omaka o kuu mamo, ike iho la no ou kupuna ia oe - A! ka mamo a ke'kua la, pii no a na'lii aimoku." O ka wai nae hoi i hoomaemaeia ai ka omaka o Kalelealuaka, ua kahe holomoku aku la ia ma na kahawai. A pau ae la na mea a pau, o ko Kalelealuaka lele aku la no ia, a ku ana mahope o Kaluhe, me ko lakou ike ole mai iaia nei. A ke iho nei no hoi lakou nei i ke kula o Puunahawele, a o ke kumu o ka lohi o keia iho ana, no ka lohi o Maliuhaaino, oiai he wahi ia. A no ka uluhua o Kalelealuaka i ka lohi, oiai o ka po wale aku no koe, no ka mea, ke kokoke aku la ka la i Puukuua, he wahi kualono pali ia. O ka lalau aku la no ia o ua aiwaiwa nei i kahi oopa a paa ma kahi lima, a o kona mau hoa no hoi ma kekahi lima, aia no ka hookuuia ana i kai o Puuloa. O kahi mea kupanaha loa nae, o ka ike ole ae o keia poe i ko lakou kaikaiia ana, aka, he malu ana iho ka lakou i ike, eia ka ke hapaiia nei, a i ike ia i ke kuu ana iho ilalo, mai loko aku o ke kihei. Ia hiki ana aku no hoi o lakou nei, ua makaukau o kai, e noho mai ana me ke kali ana no ka hiki aku - pae ana no ke kahea,, "Eia kou hale e Keinohoomanawanui." Aohe no hoi ana pane aku, a ke kokoe wale la kela a komo ana iloko, e ahu ana laulau puhi, e kuku ana hoi na poi uwala a me na apu awa. Ku lohaloha wale iho la no o Kalelealuaka ma mawaho, me ke kali aku hoi o ka hea ia mai -- e, "he ma-i) he ole loa no. A no ke kahea ole mai o ko laua hoa maka uwahi popolo a pulehu kukui inamona no hoi, nolaila, kaha aku la no laua nei hele, a komo ana i ko laua hale i hoomakaukauia. Ia laua nei no hoi a noho iho, o ka hoka koke mai la no ia o Kakuhihewa i ka awa a pau, a kikikoele, a ku ana i ka apu, a lawe mai la no a hoohainu ia Kalelealuaka. Lawe mai la no hoi oia i ka huewai pu o ka waha, a inu aku la i ka wai iwaho. Lalau aku la no ua Moi nei i ka haohana o ka puaa, a hahao aku la i ka waha o Kalelealuaka, a pela no i kela a me keia mea i hoomakaukauia. A i ka wa hoi i oki mai ai ka ona o ka awa, o ka miki mai la no ia o kahi oopa, a kaikai aku la ia Kalelealuaka, a hoomoe iho la mawaena o na kamalei a Kakuhihewa, a o ka hoomaka ana no ia o ko laua lilo ana i mau wahine hoao nana a mau aku. Oi noho aku no hoi lakou nei a hala

paha he mau anahulu, hiki ana ka elele a Kualii, i hele mai e hai, no ke kaua ma Kanalua, i Moanalua, i kekahi la ae. Ia manawa no i liuliu koke ae ai ko Kakuhihewa aoao, o na koa a me kahi pu-ka-ua oopa; a aia pu iloko o keia mau poe kaua o Keinohoomanawanui. I ka napoo ana aku no o ka la, o ka hele e iho la no ia o kahi oopa. A mai ia po hoi a ao ae, oia ka la e kaua ai, olelo aku o Kelelealuaka i na wahine, "Ono wale mai la no ka hoi au i ka opae huna a me ka limu kala wai; aohe nae e ono ka limu ke moku ke kumu a me ke aa, aia no a holookoa ka limu, alaila, ono." Pane mai hoi na wahine, "E aho hoi ha e haele maua?" "Ae, ou haele, i hele nae olua, mai kapulu olua i ka limu, hana no a maikai, i ono ka ai ana. Hoi mai no, o ka opae o ka limu lomi pu iho, aohe ono aku a koe." I loa no ia laua la a hala aku, ko ia nei oili ae la no ia lele ana, a hiki ma Waianae, papahi ka lei puaniu i ke poo, kau mai la hoi na owili lei maile lau liilii aala nahenahe o Koiahi i ka a-i. A mai laila mai no keia o ka lele ana a ku ana Napeha, a e pii ana no o Maliuhaaino ilaila, pa ana ke kua i ke pai a Kalelealuaka, me ka pane pu iho no, "Ea! ke naue nei no ka oe e Maliuhaaino?" Ae ae la kela. Pane hou iho o Kalelealuaka, "E hapai hoi ha wau ia oe?" Pane ae ua wahi oopa nei, "E! mama wale no ka hoi oe? Mai hea mai nei oe?" "Mai Waianae mai nei au," wahi a Kalelealuaka. "Ae, no Waianae io oe, ke ike aku la au i ko laila mau kahiko, o ka huaniu a me ka maile laulii. Hapai oe ia'u o kou aina no hoi o Waianae." O ka hao ae la no ia o ua eu nei i kahi oopa, a hoonoho ia iho la ma kahi ahua pali mauka ae o Kanalua, me ka i aku, "Ia nei oe la e noho ai, a nana ae oe ia'u; ina hoi au e hele-a i make mai i kela aoao, a o ke ala no keia la hoi; a ina no hoi e nana ae-a ua lanakila au, o ke ala no keia hoi no." A pau ae la keia mau olelo a Kalelealuaka, me ka ae maikai wale ia mai no e ua wahi oopa nei. O ke ku ae la no ia o ua kamaeu nei lele ana, a o ka hee no ia a ma kela aoao mai, o ka luku mai la no ia i ka poe waha a mai iaia nei, a pau ia, huli hou aku la keia luku i kela aoao. Ke-he-he, kohu aha la ke kanaka i kon lima, he mea haehae wale ia no, a me he mea la, "O Haehae ka manu ke ale nei ka wai." Ko ia nei luku mai la no ia i na koa o Kualii, a loaa aku la kekahi pu kaua o Kualii, a pa a make no iaia nei, a lawe ae la keia i ka ahuula a me ka mahiole, a momoku ae la keia i ka pepeiao akau a me kahi lima iki akau, a pea ae la no keia heo ana. I kela wa nae a Kalelealuaka e luku ana, he mea weliweli loa i nana aku a ua wahi oopa nei, me kona manao paa iho, e hoi oia a hai aku i ke'lii no kela kanaka ikaika ana i ike ai, aole no hoi he kanaka ikaika e ae ana i ike ai mamua aku e like me keia Ia Kalelealuaka nae i hoi ai a hiki ana i kai o Puuloa, hookomo aku la keia i ka ahuula a me ka mahiole malalo o ka moena o kahi a lakou e moe ai, a o ka pepeiao nae a me kahi manamana lima iki, kau ia ae la maluna o ka paia o ka hale. Haule iho la no keia hiamoe no a liuliu wale, hoi mai ana na wahine a ku ana, Pane ae la o Kalelealuaka me ke ano hookohukohu, "Makena no ka hoi na hele ana o ka olua lawaia, oi kali aku nei ka hoi a pau ka ono o ka opae - aole hoi au e ai ana ia opae a me ia limu lohi." Aohe nae he ekemu mai o ke kaikuaana, a o kahi kaikaina nae ka namunamu liilii wale iho no. A no ka mania loa hoi o ua mau wahine nei i ka wai a me ka luhi no hoi o Kalelealuaka i ka hele ana i ke kaua, haule iho la no lakou hiamoe. Ua liuliu no hoi ia moe ana iho a lakou nei, halulu ana na koa o Kakuhihewa, a ninau koke aku la no ke'lii, "Pehea ke kaua?" Pane mai hoi na koa, "Kaua no, aka, hookahi no oi o ke koa, o Keinohoomanawanui." Pane mai no hoi ke'lii, "Aohe o'u manao, he kanaka ikaika ia, aole no hoi au e hoolohe ana i ka oukou, aia no a hoi mai kuu wahi oopa a nana no e hai mai i ka oiaio." OI kakali aku no hoi ua alii nei a po a iwaena konu o ke aumoe, kani ana ka hoe a ua wahi oopa nei mawaho, pa no kahea a ke'lii, "Ma-i, pehea ke kaua" Pane mai ua wahi oopa nei me ka huhu, "Ka-ha-ha! he mea waiho no hoi ka ni

nau mai la a kuu iho ka nae." Oia holu ko ia nei i ka naenae a maha no hoi, pane mai la, "He kaua no, a hookahi no nae koa o keia la; a ina o keia koa - a no ko kaua aoao, puni ka aina. O ua koa nei nae, no Waianae, a ua haawi aku nei au ia Waianae a lilo no ua koa la, no ka hapai ana ia'u. "Ua lilo ia," wahi a ke'lii. Nana aku no hoi i waiho e ua mea he ikaika, me he laumaia la ke kanaka i ka haehae [illegible] mai, ke paa ka i ka lima, o ka mana[illegible] ia ua nahae. O ka pukaua keia ia Kualii, a ua lilo mai nei ka ahuula a me ka mahiole, o ka pepeiao a me ka manamana lima, ua lilo mai nei." I mai hoi ke'lii. "Olelo mai nei hoi na koa, o Keinohoomanawanui ke koa o keia la." Pane mai ua wahi oopa nei, "U-hu, aohe wahi nalo a ia makapaa la, o ka hoolili wale iho no e hoolili ai. O ke koa kela, ke nana aku la au kau ka weli i ua mea he ikaika - aohe mea e like ai. Aole no hoi ana ihe maoli, a o na lima no kana ihe. Ina hoi e hou ia mai i ka ihe, na ka lauoho no e pale ka ihe. Ua like loa no nae me ka lauoho o ko hunona ka loloa, a o na hiohiona iho la no ia e like ai. Pela no laua i kamakamailio ai a wehe ana kaiao. (Aole i pau.)