Ka Nupepa Kuokoa, Volume IX, Number 22, 28 May 1870 — Ka Nupepa Kuokoa. KA MOOLELO O KALELEALUAKA. KA IHU KAE-A-E-A O LIHUE, KAUAI, KA OLALI HOI O KONA MAU LA U-I. [ARTICLE]

Ka Nupepa Kuokoa.

KA MOOLELO O KALELEALUAKA.

KA IHU KAE-A-E-A O LIHUE, KAUAI, KA OLALI HOI O KONA MAU LA U-I.

O ka noho aku no hoi keia a hala he mau la, hiki hou ana no ka elele a Kualii, he kaua i Kulaokahua. A ma keia lohe, ua noho iho la o Kakuhihewa me ka hoomakaukau i na poe kaua a pau. I ke ahiahi nae a ao ae kaua, o ka hele e iho la no ia o kahi pukaua oopa a ua o Kakuhihewa. A mai ia po hoi a malamalama, pane aku o Kalelealuaka i na wahine, "Ono mai la ka hoi ka wai, aohe nae e ono ka wai, ke ukuhiia ka huewai iluna ka nuku, aia no ka ono a hoohuli iho i ka nuku o ka huewai ilalo, kau malie iho no ka lima maluna. me ke kaomi ikaika ole iho nae, a na ka wai no ia e komo a piha ka huewai, nou no ka inu aku ia wai la, ono launa ole." Ma keia hana a Kalelealuaka, ua ike no ia, aole e piha ka huewai pela e hana ai, aka, no kona manao i nalo kana noa huna i na wahine, i ike ole ia ai kona hele ana i ke kaua. I loa no hoi i na wahine a naue aku, ko ia nei puka ae la no ia lele ana a hiki i Waialua, kau ka lei uki o Ukoa a me ka hinahina o ke kula o Kealia, pea ae no keia hoi ana, a hiki no hoi i Napeha, ku ana keia mahope o Maliuhaaino, kahi pukaua oopa a Kakuhihewa, a pai ana keia ma ke kua, a huli ae la ua wahi oopa nei a pane ae. Mama hoi oe? Mai hea mai nei oe? Pane iho o Kalelealuaka, Mai Waialua mai. Pane mai no hoi ua wahi oopa nei, Ae, he oiaio, no Waialua oe, ke hoike mai la kou mau kahiko ia oe iho. Pane hou iho o Kalelealuaka, E hele ana oe i hea? E hele ana au i ke kaua a Kualii, aia la i ke Kulaokahua - aole paha auanei au e hiki aku, pau e mai ke kaua? wahi a kahi oopa. Pane hou iho no o Kalelealuaka, E hapai hoi ha wau ia oe? Pane ae ua wahi oopa ne, Ae, e hapai oe ia'ū, a o Waialua no hoi kou aina. Na ia la ka hua ae, o ko ia nei hului ae la no ia, a hoonoho ia iho la iluna o Puowaina. A e like no hoi me na olelo i ka la kaua mua, a pela no hoi keia. Ia Kalelealuaka nae e iho ana a luku i na koa o Kualii, ke noho aku nei no ua wahi oopa nei nana. Oi noke aku no hoi ua eu nei i ka luku i na koa, a o ka palena no ka pukaua, e like no me mamua - a lilo mai la ka ahuula, ka mahiole, ka pepeiao a me kahi manamana lima iki, ku ae no keia hoi ana ia Puuloa. A hiki keia i ka hale, aohe no i hoi mai na wahine, a hahao aku la no keia i ka ahuula a me ka mahiole, a kau ae la no i ka pepeiao a me kahi manamana ma ka paia, a haule aku la no keia moe. A o ua mau wahine nei nae, ke hoohuli la no laua la i ka nuku o ka huewa i ilalo, aohe nae he wahi mea a komo ae o ka wai. Oi apa awale ua mau wahine nei a awakea, aohe wahi mea a piha ae. A no keia mea, i aku ke kaikuaana i ke kaikaina, "E ukuhi maoli ae kaua i ka huewai, akahi no ka hoi ua apa - mai noho nae oe a olelo i ke kane a kaua." A hooholo like iho la laua ia manao. Ia laua nae i hoi ai, ua kupono loa ka la i ka lolo, a hele iho la hoi laua a enaena i ka ka mea o ka wela. I ko laua hiki ana aku i ka hale, e huli palahalaha mai ana ko Kalelealuaka alo maluna o kahi moe, a pane mai la, "Makena no hoi ua hele ana o ka olua wai, a o ka po wale ae no koe. Aohe ono o na wai, ua aheahe i ka la, a ua ukuhi maoliia mai nei no hoi e olua, me ko olua manao paha e nalo ana. O kahi wahine opio nae, huli aku la kona alo i kahi e a akaaka malu iho la, a o ke kaikuaana, pane mai la oia i ka hua o ka pono, "I ka apa no paha kekahi o ka ukuhi ana o kau wai, aole no hoi maua i maa i ka hele ana i ka wai, a he milimili no maua no ko maua makemake, a he kanaka no ka mea nana e lawelawe, a ua ike aku no hoi maua i ka lakou ukuhi wai ana, iluan no ka nuku, a i kau iho nei hoi e ke kane, ilalo ka ka nuku. He hana auanei kau e ke kane, he aloha ole." E mau ana no ka nukunuku o ua wahine nei, wawa ana no na koa, me na

huaolelo kaena i ka ikaika o Keinohoomanawanui, a i ke koa no hoi a pela'ku, a ku ana i ke alo o ke'lii, a o ke'lii no hoi ka ninau, "Pehea ke kaua?" O ka na koa no ka liki aku, "O Keinohoomanawanui no paha ka oi o ke koa o keia la." Pane aku hoi ke'lii, "Aole loa au e hoolohe ana i ka oukou, aia no a hiki mai kuu wahi oopa, alaila maopopo. Aole no hoi au i manao he kanaka ikaika o Keinohoomanawanui, pela no ko'u kilohi iki ana iaia, a ei ae no ke kanaka ikaika la o Kalelealuaka, ina oia he kanaka e hele ana i ke kaua, no ka mea, ua kilohi au iaia mai luna a lalo, a ua ike maopopo au i kona ikaika." Kakali no ua alii nei i kahi oopa a po, a mai ia po no hoi a ohi ka pawa o ke ao, uina ana ka hoe mawaho. Mahamaha mai la ke kahea a ke'lii, "He-ma-i. mama mai la no o-e." Noho iho la ua wahi oopa nei a liuliu, alaila, pane aku ke'lii, "Ea, pehea ke kaua a ua koa?" Pane mai ua wahi oopa nei, "Ka! kaua no paha; he okoa hoi keia kanaka, no Waianae, a no Waialua hoi keia, ua hele a ohuohu i ka pua uki a me ka hinahina o ke kula o Kealia, i Lauhulu, a o ke koa ia, ke hele la a maloo ka io o ke kanaka i ka poho o ka lima." Pane mai o Kakuhihewa, "I mai nei hoi na koa o kaua, o Keinohoomanawanui no ka lakoa ikaika." "He a-ke ia, mai hoolohe oe i ka lakou wahahee mai, ma ka'u no oe e hoolohe mai ai. Ina o keia mau ka-naka-a no kaua, lea ko hiamoe e Kalani. I kela la kaua mua ea, he ehu ia kanaka, aka, he opiopio loa nae; a i keia la hoi, he oho lupalupa uliuli, aka, o na hiohiona nae, ua like no ia me ko ke kanaka mua, a loaa ae nei no au i Napeha, kahi no hoi o'ū i loaa ai i ke kanaka mua, a hapai no hoi keia kanaka ia'u a hoonoho iluna o Puowaina; o kuu nana no ia a hiki kela i ke kahua kaua, o ka uhae hele aku la no ia i na koa o Kualii, a hiki no i ke alo o ka pukaua, i mea mai paha la e pahu i ka ihe, pa e ka ihe i ke pai a ua kanaka la, lele ana i kahi e, a o ka loaa aku la no ia o na wawae o ua pu kaua la, a hahaeia aku me he aha la la. A o ka ahuula, ka mahiole, ka pepeiao a me kahi manamana, ua lilo mai i ua kanaka la, a o ka pea mai no ia hoi ana. A no ia la no hoi ka hoi, o ko'u hoi iho la no ia, i ka naue no ka a o ke ao no ia." Pela no laua nei i kuka kamailio ai, a o ka po no ia o ka la. A pela mau aku no ka noho ana. I kekahi la nae i manao ole ia, hiki ana no ka elele a Kualii, he kaua aia no i Kulaokahua, apopo no kaua, o ka ae no ka ua wahi pukaua oopa nei a Kakuhihewa; o ka hele no hoi a kau ka la i ka ili o ke kai, o ka naue e iho la no ia o ua wahi oopa nei. A mai ia po no hoi a wanaao, ala ae la o Kalelealuaka, a olelo aku la i na wahine, "Auhea olua. e ala ae hoi olua, oiai mai ko kakou launa ana a hiki i keia la, aole olua i ike ia'u e hele ana e paina, nolaila ea, e hele hoi olua e puholo i wahi moa na'ū. Penei no olua e hana'i, Hukihuki no auanei olua a pau ka hulu, a mahope mai no olua e lawe ai i ka naau, mai kaha olua o ono ole auanei ka moa; o oki ae no olua ma ka puka kahiko, a malaila no olua e lawe ai i ka naau; a pau ia ea, hahao aku no ka luau ma ua puka la, alaila hakui - waiho paa okoa iho no pela, mai okioki no hoi olua, o ono ole auanei." NO laua la no ka naue, pea ae la no keia lele, a haule ana i Kahuku, ma Koolauloa, papahi na lei hala i ka a-i, a o ka lei pu-a ko ma ke poo, pea mai la no keia hoi. A o kona ano nae ia wa, ua kahuli ae ia a me he kanaka la ua oo ka o ae o ka lauoho hina, aka, o na hiohiona nae a me ka leo, ua like no ia me ko na kanaka mua. I keia wa nae ana i hoi mai ai, loaa no ua wahi oopa nei e naue ana no, pa ana no ke kua i ke pai. Huli koke ae la no ua wahi oopa nei a ninau ae, Mama wale hoi oe? Ae mai la no o Kalelealuaka. Ninau hou no kahi oopa, Mai hea mai oe? Mai Koolau mai wahi a ua eueu nei. Pane mai ua wahi oopa nei, Ae, o ko Koolau keiki ia, ke kau mai la na lei hala a me ka pu-a-ko o ke kula o Ahamau i Kahuke. Pane iho no o Kalelealuaka, E hapai hoi ha wau ia oe? Ae, e hapai oe ia'ū, a o Koolau no hoi kou aina. O ka hao ae la no ia o ua Kalelealuaka nei lele ana, a hoonoho ia iho la ua wahi oopa nei iluna o Puowaina e like me mamua. (Aole i pau.)