Ka Nupepa Kuokoa, Volume IX, Number 50, 10 December 1870 — Ka Aupepa Kuokoa. KA MOOLELO O KAMAAKAMAHIAI, KA NIUHI AI HUMUHUMU O KAHULUI I MAUI, KE PUHI NAU OKAOKA HOI O KONA MAU LA KOA. KAHILUHILU HOI O KONA WA UI. [ARTICLE]

Ka Aupepa Kuokoa.

KA MOOLELO O KAMAAKAMAHIAI, KA NIUHI AI HUMUHUMU O KAHULUI I MAUI, KE PUHI NAU OKAOKA HOI O KONA MAU LA KOA. KAHILUHILU HOI O KONA WA UI.

O Puko i Anehola a me na momona a pau o ka aina hoohepa i ka olelo ana, a noho aku lakou, a nakui (hoihoi) ae la ke keiki o ka paia ala i ka hele i ke kaapuni ia Kauai, a hele aku Ia ia (Kaaeamoku) me ka lehulehu e ka huakai a hiki i Haena, halawai laua me Koleanuimakaukai, o keia wahi kanaka, no Niihau, i kii mai ia Kamaakamahini e hele e kokua ia lakou, oiai ua hiki ke kipi ka powa ilaila, a ua pi-o-o ka hakuaina o Niihau, a ninau ana ua wahi Koleanuimakaukai nei, ea ! aole paha oukou i ike i kahi i noho ai o Kamaakamahiai ? Pane aku no hoi o Kaaeamoku, ua ike no au, a heaha kau ia ia ? e kii aku ana au e hele i Niihau, ua pilikia makou i kela mau kanaka ikaika hoi, wahi a Kolea, (Kaaeamoku) aole oe e kii i kuu makua, owau no ke hele e kaua me ia mau kanaka, i loa no a pau keia wau olelo, o ke kena ae la no ia o ua keiki nei e hele aku i ka huli waa e pau pono loa ai lakou a pau, he mea ole wale no ke kena a ke alii, a lana ana na waa i ke kai, a kau aku la ua keiki alii nei iluna o na waa a me ka nui o ka ohua a holo nui aku la, mai ia la ahiahi hoea ana i Niihau, i loa no a hehi ka wawae o ua keiki nei i ke one o Halalii, o ka huli ae la noia o ke alo i Kauai a kahea aku la i ka laau penei : E Kukao-o—e, Kaohiakumakua i ka nahele, I moe i ka wai o Iao a lelo ka io, E hea au e lohe oe, O ka lono ka pono a hele mai, I koalaala kakahiaka i ka onohi kanaka.

I loa no a pau he ke kahea ana a ua keiki nei, o ka wa no ia o ua laau nei i oili ae ai mailoko ae o ka hale i hoomakaukauia no ua laau nei, a kapalulu ana ma ke alo o Kaaeamoku, a lalau iho la ua keiki nei i ua laau Ia a oniu ae Ia iluna me he wahi mea uuku la, a hele aku la lakou ma ia kaha o Kaula ma, a halawai ana me ua mau kanaka nei, i ka wa no a ua keiki nei i ike aku ai ia lau'la, oia no ka wa i pane ae ai i kana olelo pahapaha, penei : Ina he pepeiao ko olua, e hoolohe mai, i keia la olua e ike ai i ke keiki kui hala o Puna, kai olelo i ka mahiki, eia ka laau nana e kaka aku i na iwi o olua, a pau no hoi keia mau olelo a ua keiki nei, pane mai no ua mau kanaka nei, ina he aa oe e hakaka pu kakou ea, alaila e kapae ko laau, e hana lima maoli no kakou, i loa no a pau ae ia olelo a laua la, o ke kiola aku la no ia o ua keiki nei i ka laau,a lele aku la me he Naia lele makalae la.a i ole ia me he Anekelope la paha e lele ana ma ke kowa o na pohaku nui elua, oia lele no o ua keiki nei a paa ana kekahi kanaka, a wili ae la no i ke poo a moku, me ka hoopuka ae i kana olelo kaena, a make na'u na Kamaakaaea, na ka pahoa oi lua o Puna i ka malie, a make ae la ia Kolohe, koe aku hookahi, a ike hoi ua keiki nei i ka holo o kela kanaka, o kona huli aku la no ia a hahai aku me ka mama nui a loaa aku la, a paa i ka poho o ka lima, ia wa i pane ae ai ua kanaka nei, e ! e ola au i makamaka nou no keia aina, i noho oe a kulia kou manao hele mai ma keia wahi, ua loaa ke kamaaina owau, aole hoi e kuleleiwi ka noho ana, oiai ea, o ko'u kumu nui no i hele ai e luku i na hakuaina o Niihau nei la ea, no ka aua ia'u i ka aina, ua haawiia no ka poe a pau loa a koe owau hookahi, nolaila la, kupu ko'u manao inoino e kii e pepehi i na hakuaina o keia wahi, a he nani hoi na ua hiki mai la oe ka mea nona ka aina, e pono ia'u ka maiama o ko aina, ke holopono nae keia mau olelo a ke kauwa imua o kou alo, alaila, ua pono ae !a, ina no aole, e make no hoi au, kahaha ! nawai hoi ka make ana aku o na mau olelo ku i ke aloha au e hana mai nei mamua o kuu alo, e ola oe i Konohiki no keia aina, a i kamaaina hoi no keia wahi ke nakui ae ka manao e hele mai. Eia nae ka'u mea kauoha aku ia oe, o kahi i-a, noho no oe a manao ae ia maua me kuu makuakane me Kamaakamahiai, lawe ae no oe i ka i-a a o hoi a noho i ko hale, kukala ae oe uo lilo ia oe o Niihau nei mai ia'u aku, hai aku oe i ka inoa o kuu kupunakane o Manouli, mai huna oe, o lilo auanei kau mau olelo he palau, he hoopunipuni imua o na makaainana, a pau keia mau olelo a ua keiki nei, o ka huli aku la no ia hele ana a loaa aku la ka lehulehu o ka huakai,a hoi pu nui aku la a pae i Kauai, a hele kaapuni aku la a puni o Kauai, a a noho iki iho la no i ka poli o ka makua, a mahope iho o kona hoi loa no ia i Hawaii me kona lehulehu o ka hele ama mai a ke hoi mai la no ia o ka huakai a hoea ana i Mokapu i Oahu nei, a mai nei

aku a hoi loaa ana i Hawaii i kona one hanau. “Pau ko kakou hele ana me keia keiki, e huli kakou a i hookahi a kakou mea e kainuu hele ai, oia hoi o Kahelekulani ma me ke keiki o ka mauna anu o Waialeale." Ia laua i noho ae ai he kane a he wahine, aia no laua iluna o ka eheu o na manu kahi i paia lewa hele ia ai, o i noho aku no hoi laua me ka oluolu wale no, aole hoi he ino, aohe hoi he mea nana e kaiele i ka paona kaumalie o ko laua mau manao iini, a no ka nui loa o ke aloha o Kahelekulani i kona kahu hanai akua, oia no hoi o Kamehaikana, nolaila, hapai ae la oia i keia mau lalani mele penei: Aloha wale kuu hoa laumakani, He makua no ka wao ke noho ia, Noho aloha kaua i ka poli o ka ahihi, Hoohihi ka manao koi ana ia loko, Me he mea la e i ae ana e hele au, E hoi aku a ka poli o ka makua, Kuu makua i ka hale wai o ka uka, Ola kaua i ka i-a laulele wale aku no, I ka ai eli i ka honua ke ola, Ola ai kaua ke noho la, E noho oe a manao mai, Maliu iki mai oe ia'u—e, Aloha no—e. A pau no hoi keia mele, noho iho la no hoi ia a liuliu iki iho la no ka noho ana, me he mea la no e koi maoli mai ana la no ke aloha o ka makua ia ia, a uwe iho la no hoi o ua o Kahelekulani a pau ka uwe ana, hapai ae la ia i keia mau lalani mele ma ke oli puukani ana aku penei: Waienuhea wale hoi oe la e ke aloha, Kanihina mai hoi a ka moe a loaa au, Ke kono nei i kuu waimaka e hanini, E aneane ana no wau e uwe, He uwe aloha i ka makani kehau, I ke aheahe a ka leo o ke kai, Me he mea e i mai ana la ia'u ka leo, Eia au o ka noe a hiki aku, Hiki ke aloha ke hoa lau makani, Ka mea nana e hoala ko'u po-e, Ala ka po noho-u i ko hiki mai, A hiki mai no oe pono au-e, Aloha no —e. I loa no a pau keia mele a pua nei o ka Ohawaiuli i ka nahele, pane mai la no hoi ke kane, owai la na mea au e uwe nei ? he ane paha la he kane kau e uwe nei, oiai ua noho wale aenei no hoi kaua a ua loihi no ka wa a kaua i pili ai, akahi no au a lohe aku e oli mai ana oe, e kuhi ana anei oe he mea pono la no koʻu manao, o kau e hana nei la ea, he ku loa ia i ka hoohaehae ana, oiai ua piha loa au i ka manao a me ka lia nui, pane mai hoi ka wahine, aole au e uwe ana he kane ka'u, aole loa no, e uwe ae ana au i ka makuahine o kaua, oia no hoi ka moo a oukou i makau ai ia oukou i hele mai ai, ina no hoi eiae no ke noho mai nei la ea, e ike kino ana oe ia ia, e hiki mai ana i o kaua nei, me ke kino wahine maikai, nolaila e hoopau ae i kou manao kuhi lalau, a no keia mau olelo a kana lei aloha, akahi no a aka kuu mai ka manao o ua keiki nei o ka aina pali kawahawaha, a i ka pau ana ae no o ka laua mau papa leo ana, a hoolai malie iho la laua, pa-e ana ka leo o ua Kupua nei o ka pali ma ke oli ana mai ma ke mele penei: , Aloha wale ka leo o ke Kahuli leo lea, Aia la ke hone mai la i ka pili o ke ao, E uwe ana i ke aka lawe a ka manu, He uwe aloha i ka pili makua o ka uka, Ke hea mai la ia'u ka leo o ka Iiwi, E uwalo mai ana ia'u e hele aku, Eia au a hiki aku e ka lehua i ka uka, Owau ooe ka ke aloha e kono nei, Huhuhui a kaua i ke kai o Keauau-e, E au ka malihini o pulu i ka ua, E lawe kahi kapa e huna ma ke kua, O ike auanei i ka ua la makau,

Hopuhopualulu ka huakai hele, Hahaki hewa i ka pua o ka lehua, HapuUu i ka lau me ka pua, Puia ka huakai hele e ka ino-e, Ua ino au—e. Aia ma keia mele, e hai maiana o Kamehaikana, e hele mai ana no ia me ke kino moo, nolaila ia i hai mua mai ai e huna aku o Kahelekulani i ke kane, o ike auanei ke kane a makau a holo paha, pela nmi kela, i ka lohe ana no hoi o ua keiki nei, aole loa ia 1 hopohopo a makai iho, ua olelo aku la no ia i ka wahine, aole make pee, pela no laua e noho ai a hiki mai, a ua nani no ia mea i ka manao o ka wahine, aka, aoao aku la no ka wahine, i noho kaua a hiki mai ka makuahine o kaua, mai noho oe a makau iki, i pii auanei ka moo iluna ou, mai makau oe, aia a hoi ka moo a moe ma kuu alo, alaila, o ka pau ana ia o ke kino pahaohao, a pau no keia mau kuhikuhi ana a ka wahine, o ka ae wale no hoi ka ke kane, a meha iho la no hoi ko laua leo pa-e ana no ka leo mele a ua Kupua nei penei: Eia au la e Koolau wahine, E ka makani lawe aala i ka wao, Puia pu ai ka nahele i ke onaona, Noho-u no kai o Kaohao, Ke kuhi la no kai o Mokolea, Aole aia la ma ke kaha o Malaeakuli-e, He kuli anei ko olua he lohe ole, A lohe aku anei huna iho—e. Ma keia mele no hoi a ua Kupua nei, e mai ana i ka lohe ole o na hanai, o kona makemake loa o ka pee aku o ke kane, ia wa no hoi ka puukani o ka pali Koolau i oli aku ai i kana mele penei : Aohe i makau Mahiki i ka ua, Aole i hopo i ka ino o ka puukolea, I loa no i ka ua awa i ka iho mai, He malie wale no kai o Waipio, E akahele nae ka helena a ka maiihini, E nihi no o Hina i ka puukolea, O ka hele no ka pono a noho malie, Aohe hoi ke kolohe i ke one o Wahineka-pu-e, Ua kapu. (Aoie i pau.)